Policies implemented in Turkey to reduce inequality of opportunity in preschool education

Abstract

Keywords: Education; pre-school; inequality of opportunity; education policies.

1. Gi̇ri̇ş

Çocukların sosyal-duygusal, bilişsel, dil, psikomotor ve özbakım becerilerini destekleyerek hazırbulunuşluk beklentilerini karşılamalarının yanı sıra öğrenmeye en açık olduğu ve çevrelerinden en çok etkilendiği kritik evre okul öncesi dönemdir. Bu dönem çocuklarda kişiliğinin oluştuğu, yaşam becerilerinin kazanıldığı, yeteneklerin geliştiği, öğrenme kapasitesinin arttığı bununla birlikte çocuklarda beyin fonksiyonlarının etkilendiği için bu evreyi daha verimli, sağlıklı, etkili ve mutlu bir şekilde geçirmeleri açısından büyük önem taşımaktadır (Oktay, 1990; Yaşar ve Aral, 2010; Erkan ve Kırca, 2010; Aslanargun ve Tapan, 2011). Dolayısıyla çocukları akademik yaşamını etkileyen onları ilkokula başarılı bir şekilde geçmeleri ile birlikte nitelik, sağlıklı ve istenen davranışlara sahip bireyler yetişmeyi desteklemektedir. Okul öncesi eğitime erişim eğitimde fırsat eşitliğinin artmasıyla doğrudan ilişkilidir. Bu bağlamda sosyal duygusal, fiziksel, çevresel, biyolojik ve bilişsel risk faktörlerini taşıyan dezavantajlı konumdaki çocukların okul öncesi eğitime erişiminin artırılması kritik öneme sahiptir. Türkiye okul öncesi eğitimde okullaşma oranı ile gelişmiş ülkelerin gerisinde olup, ancak 2000’li yılından itibaren ciddi artış meydana gelmiştir (Derman ve Başal, 2010). OECD verilerine göre bu artış PISA’ya katılan 65 ülkeye kıyasla en düşük seviyededir (AÇEV-ERG, 2016). 2012 yılı PISA sonuçlarına göre Türkiye’de okul öncesi eğitim almayan çocukların başarı oranının düşük olmasıyla açıklamıştır (Polat, 2014).

OECD ülkelerinin birçoğu okul öncesinde fırsat eşitsizliğini azaltmak için eğitimi ücretsiz ve herkesi kapsayıcı nitelikte eğitim programları hayata geçirerek bu alanda iyileştirmeler gerçekleştirdikleri görülmektedir (OECD, 2016). Bu iyileştirmeler içerisinde göze çarpanı ise çocuk bakımından yararlanan ailelere vergi indirimi ve maddi yardım olarak görülmektedir (EACEA, 2009). Türkiye’de okul öncesi eğitimde fırsat eşitliğinin sağlanmasına yönelik öncelikle yasal düzenlemeler doğrultusunda uygulanan politikalara bakıldığında, Milli Eğitim Şuraları (MEŞ) ve Kalkınma Planlarında (KP) fırsat eşitliğinin iyileştirilmesi için eğitime yapılan yatırımlara rağmen birtakım zorluklarla karşılaşılabilmekte ve çözümlere ihtiyaç duyulabilmektedir. Türkiye’nin bölgeler arası yapısal farklılıklarında rastlanılan ailenin sosyo ekonomik durumu, hızlı nüfus artışı, eğitime erişim, ailelerin eğitime ilgisiz oluşu, öğrenci özellikleri, öğrenci başarısı gibi eğitimde fırsat eşitliğini etkileyen değişkenler dikkat çekmektedir. Nitekim bölgesel özellikler gözönüne alındığında eğitim yaptırımları eşit dağılım standartları bulunmamaktadır (Tan; 1987; MEB, 2015; Tabak, 2017). Eğitimde fırsat eşitliğini sağlanabilmesi için yapılabilecekler arasında; ulusal ve uluslararası eğitimi destekleyici etkinlik programları tasarlamak, bölgesel özelliklere göre eğitime doğrudan destek sağlamak ve eğitim maliyetlerini karşılayıcı önlemler almak sayılabilir (Edwards, 1946). Okul öncesi eğitime öncelik verilmesi temel eğitimin yapısını güçlendirir ve çocuklar arasındaki fırsat eşitsizliğini önlemlenmesinde büyük rol oynar (Schleicher, 2009) (Tablo 1).

Tablo 1. Türkiye’de Fırsat Eşitsizliğini Azaltmaya Yönelik Uygulanan Politikalar

eğitiminin genişletilmesi ile ilgili 2014-2015’e yoksul illerden başlamak üzere en yüksek illere

Yıldız Journal of Educational Research, Vol. 7, Issue. 2, pp. 121–140, December, 2022

Türkiye’de eğitimde fırsat eşitliği için uygulanan politikalar incelendiğinde, üç politika belirlenmiş ve etkileri üzerinde durulmuştur. Bunlardan birincisi, MEB’in erken çocukluk eğitiminin genişletilmesi adına anaokulu yapılması ile 5 yaş grubu çocukların kayıt oranlarının en dezavantajlı illerden en yüksek illere göre artması hedeflenmiştir. İkinci olarak, erken çocukluk eğitiminin kalite standartlarında göre kamudan ve özel sektörden yararlanılması ile kalite derecelendirme sisteminin oluşturulması planlanmıştır. Son olarak erken çocukluk eğitimi hakkında bilgilendirme yapılması ile ebeveynlerin çocuklarını okula erken başlaması isteklerinin artması olarak politikalar belirlenmiştir. Bu politikalarla bireysel ve sosyal koşulların sağlanması, yaşanılan bölge, sosyo-ekonomik durum, cinsiyet vb. faktörlerin kamu kaynaklarını herkesin eğitimi için eşit kullanarak yapılan yatırımlar en etkili adım olarak tanımlanmaktadır. Böylece tüm bireylerin temel becerilere sahip olmasının yanı sıra iyi bir eğitim görmelerine fırsat olarak görülmektedir (OECD, 2012). MEB 2018 yılında açıkladığı 2023 Eğitim Vizyonu incelendiğinde, okul öncesi eğitimde fırsat eşitsizliğini azaltmaya yönelik hedeflerin yer aldığı görülmektedir. Bu hedeflerin içerisinde; okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılması, ortak kalite standartları geliştirilmesi ve farklı nedenlerden dolayı elverişsiz şartlarda yaşayan çocukların eğitim niteliğinin artırılması olarak yer almıştır. MEB ve Hazine ve Maliye Bakanlığının 2019 yılı verileri incelendiğinde, okul öncesi eğitime en fazla bütçe ayrıldığı halde istenilen hedeflere ulaşma konusunda daha fazla yatırıma ihtiyaç duyulduğu ortaya çıkmıştır (Eroğlu ve Şimşek 2021).

1. Okul öncesi eğitimde fırsat eşitsizliğini azaltmaya yönelik uygulanan;

a. Ulusal projelerde alınan kararlar, uygulamalar ve sonuçlar nelerdir? b. Uluslararası projelerde alınan kararlar, uygulamalar ve sonuçlar nelerdir? c. Beş Yıllık Kalkınma Politikaları’nda alınan kararlar, uygulamalar ve sonuçlar nelerdir? d. Milli Eğitim Şuraları’nda alınan kararlar, uygulamalar ve sonuçlar nelerdir? 2. Okul öncesi eğitimde fırsat eşitsizliğini azaltmaya yönelik eğitim göstergeleri nelerdir? a. Yıllarına göre okullaşma oranları b. Bölgelere göre okullaşma oranları c. Okul kurumlarına göre derslik ve öğretmen sayıları d. 2019-2023 Stratejik Planında yer alan okul öncesi eğitimde fırsat eşitsizliğini azaltmaya yönelik hedefler e. Okul öncesi eğitim bütçesi f. Türkiye ve OECD ortalamalarına göre okul öncesi 3-5 yaş aralığındaki çocukların katılım oranları

2. Yöntem

Bu araştırmada belge (doküman) inceleme yöntemi kullanılmıştır. Belge inceleme, basılı ve elektronik belgelerin incelenmesi ve ayrıntılı olarak değerlendirilmesini içeren yöntem olup, yazılı ve görsel materyallerin analiz edilmesidir (Bowen, 2009).

Eacea

Türkiye Cumhuriyeti Devlet Planlama Teşkilatı ve Dünya Bankası Refah ve Sosyal Politika Analitik Çalışma Programı Dünya Bankası

TVV, AÇEV, MEB

Avrupa Komisyonu AÇEV ve ERG AÇEV Development Analytics Özel İhtisas Komisyonu Raporu Eğitim-Bir-Sen Stratejik Araştırmalar Merkezi. AÇEV AÇEV Avrupa Komisyonu 2020 Yılı Birim Faaliyet Raporu Eğitim Politikaları Araştırma Merkezi (EPAM)

Tedmem

sunda 1921-2022 yılları arasında yayınlanmış olan 13 makale, 3 doktora, 2 yüksek lisans, 21 Milli Eğitim Şura Raporu, 11 Kalkınma Planı, 23 Eğitim Raporu, 6 Milli Eğitim İstatistik Raporu, Stratejik Planlar ve 2023 Eğitim Vizyonu verilerine ulaşılmıştır.

3. Bulgular VE Yorum

Araştırma sorularıyla ilgili bulgular iki başlık altında toplanmıştır. Birinci aşamada; ulusal projeler, uluslararası projeler, milli eğitim şuraları ve kalkınma planlarında alınan kararlar, uygulamalar ve sonuçlar hakkında bilgiler yer alırken; ikinci aşamada, eğitim göstergelerinin; yıllara, bölgelere, okul kurum derslik ve öğretmen sayılarına, stratejik

planda yer alan hedeflerine, eğitim bütçelerine ve katılım oranları yer almıştır. Böylece bulgular araştırma sorularına paralel olarak analiz edilmiştir.

AB, Unicef

Okul Öncesi Eğitimin Desteklenmesi ve Yaygınlaştırılması Projesi

Okul Öncesi Eğitimi Yaygınlaştırma ve Kalitesini Artırma Projesi

AÇEV, Oöegm

Kırsal Alanda Yaşayan Çocuklar için Eşit Bir Başlangıç Projesi

AÇEV, TVV

Yıldız Journal of Educational Research, Vol. 7, Issue. 2, pp. 121–140, December, 2022

eşitsizliğini azaltmaya yönelik uygulan 9 uluslararası, 6 ulusal proje ve ortakları hakkında bilgiler sunulmuş ve projelerle ilgili detaylı bilgiler aşağıda yer verilmiştir. 3.1.1. Uluslararası Projeler Eğitimde fırsat eşitliğinin sağlanması için dünya ülkelerinin ortak çalışmalarını Birleşmiş Milletlerin alt birimleri olan UNICEF, ILO ve UNESCO gibi uluslararası kurumlar aracılığıyla yürütülmüş ve yürütülmeye devam etmektedir. Birleşmiş Milletler’in (BM) 2030 yılına kadar ulaşılması planlanan “Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları” kapsamında Türkiye için “4.Nitelikli Eğitim” hedefi doğrultusunda okul öncesi eğitimdeki fırsat eşitsizliğin önündeki engelleri kaldırmak için hayata geçirilmesi için planlanan hedefler içerisinde; 2030’a kadar kız ve erkek çocuklarının okul öncesi eğitime erişiminin sağlanması, kapsayıcı ve etkili öğrenme ortamlarının oluşturulması ve eğitimin ücretsiz olması şeklinde belirlenmiştir (UNDP, 2015). Bu doğrultuda uygulanan uluslararası projelerin tema ve kodlarına ilişkin bulgular Tablo 4’te gösterilmiştir. Tablo 4’te görüldüğü gibi günümüzde uygulanan uluslararası projeler ile eğitimde eşitsizliği azaltmaya yönelik yapılan çalışmaların ortak teması, “Elverişsiz şartlarda yaşayan çocuklar” oluşturmuştur. “Ekipman desteği”, “Kırtasiye yardımı” ve “Sınıf donanım” verilen destek faaliyetleri ile en fazla ifade edilen kodlar olarak tespit edilmiştir. Bu kapsamda projelerin detaylı bilgisi aşağıya yer almaktadır. 3.1.2. Erken Çocukluk Eğitiminde Kalite ve Erişimin Arttırılması Projesi Türkiye ve AB ortaklaşa yürüttüğü UNICEF’in teknik destekleri ile 2020 yılında uyguladığı proje, 2023 Eğitim Vizyon Belgesinde belirtilen erken çocukluk eğitiminin yaygınlaştırılması ve çeşitlendirilmesiyle hedefi ile başlamıştır. Bu kapsamda proje, elverişsiz şartlarda yetişen çocuklar ile tüm çocukların eğitime erişiminin artırılması ve eğitim kalitesinin yükseltimesi hedeflenmiştir (European Commission, 2022). Belirlenen 20 pilot iller içerisinde 3 yıl boyunca sürmesi hedeflenmiştir. Bu kapsamda uygulamada karşılaşılacak güçlükler belirlenerek okul öncesi programı güncellenecek-

tir. Amaç 10.000 okul öncesi öğretmenini eğitim vermektedir. Bunun yanı sıra fiziksel alanı bulunmayan bölgelere 300 konteyner ve 600 derslik anasınıfları kurulumu gerçekleştirilecektir. Projenin ulusal düzeyde ulaşılmasının kolaylaştırmak için çizgi film çekimi planlanmıştır. Ayrıca, 500 adet “Yaz Anaokulu Eğitim Modeli”, 5000 adet “Benim Oyun Sandığım” ve 1500 adet “Gezici Öğretmen Modeli” eğitim setleri hazırlanarak elverişsiz bölgelerdeki çocukların okul öncesi eğitimine erişimine faydalanması amaçlanmıştır. Bu proje ile alternatif okul öncesi eğitim modellerinin uygulanmasına kolaylık sağlanacaktır (European Commission, 2022). 3.1.3. Okul Öncesi Eğitimin Güçlendirilmesi Projesi AB ve UNICEF’in maddi destekleriyle 2010-2013 yılları arasında 32 pilot ilde dezavantajlı çocuklara ve ailelerine yönelik nitelikli gündüz bakımı ile okul öncesi eğitimde okullaşma oranının artırılmasına katkı sağlamak amacıyla kalite standarlarında hizmetlerin geliştirilmesi planlanmıştır. Proje kapsamında kamu kurum ve kuruluşlar, STK, yerel yönetimler ve MEB kurumları iş birliği ile toplum temelli eğitim sistemi geliştirilerek dezavantajlı çocuklara ulaşım sağlanması ile ortaya çıkan fırsat eşitsizliği ve engellerin azaltılması amaçlanmıştır. Bu kapsamda bağımsız anaokulları ve ilkokul bünyesinde bulunan anasınıflarına donanım, ekipman desteği sağlanmıştır (AÇEV ve ERG, 2016). 3.1.4. Etkinlik Kitapları ve Boya Seti Dağıtımı MEB’in 2023 Eğitim Vizyonu belirtilen “Erken Çocukluk Eğitiminin Desteklenmesi” amacı kapsamında TEGM, HBGM ve Alman Uluslararası İş birliği Kurumu (GİZ) ile yürütülmeye başlatılan proje ile dezavantajlı çocukların gelişimlerine yönelik iki ayrı etkinlik kitabı “Bir Şeyden Çok Şey” ve “İlk Arkadaşım” hazırlanmıştır. Birinci kitapta çocukların evde kaliteli zaman geçirmelerini destekleyici düşük maliyetli ve ulaşılabilir materyaller içeren ip, taş, kumaş, kâğıt gibi her evde kolaylıkla bulunabilecek malzemeler esas alınarak hazırlanmıştır. Bu malzemelerle sanat, matematik, fen ve oyun etkinliklerinde hazırlanan materyallerle dezavantajlı çocukların yaşadıkları haneye veril-

Tablo 4. Uluslararası Projelere İlişkin Bilgiler Uluslararası Projeler Erken Çocukluk Eğitiminde (EÇE) Kalite ve Erişimin Arttırılması Okul Öncesi Eğitimin Güçlendirilmesi

Etkinlik Kitapları ve Boya Seti Dağıtımı Okul Öncesi Eğitimde Yaz Eğitimi Taşınabilir Anasınıfı Yapımı Projesi Oyun Sandığım Projesi (Ev Temelli Model) Okul Öncesi Eğitimi Yaygınlaştırma ve Kalitesini Artırma Projesi Temel Eğitime Destek Okul Öncesi Eğitimin Desteklenmesi ve Yaygınlaştırılması

Yıldız Journal of Educational Research, Vol. 7, Issue. 2, pp. 121–140, December, 2022

miştir. İkinci kitap “İlk Arkadaşım”da çocukların problem çözme, yaratıcılık, merak, hayal etme, düşünme becerilerini geliştirmeye yönelik etkinlik kitabı geliştirilmiştir. Bu kitapta çocuğu merkeze alan yaklaşım öne çıkmaktadır. Bu sayede çocukların sosyal ve duygusal becerilerini destekleyici etkinliklere öncelik tanınmıştır. Hazırlanan bu kitap belirlenen pilot illerde 10.000 elverişsiz haneye dağıtılmıştır (European Commission, 2022). Bu kitapların yanında materyalleri destekleyici boya kalemleri, kalem ve silgi gibi malzemelerden oluşan setler elverişsiz 11.000 haneye dağıtılmıştır. Bu çalışma ile dezavantajlı çocukların ebeveynleriyle birlikte kaliteli vakit geçirmeleri ve ilkokula hazırlık aşamasında daha kolay adapte olmaları açısından yararlı olacağı üzerinde durulmuştur (European Commission, 2022).

3.1.6. Taşınabilir Anasınıfı Yapımı Projesi MEB yütücülüğünde UNICEF’in mali destekleriyle 2018-2020 yılları arasında yabancı uyruklu 3-5 yaş arası şartları elverişsiz koşullarda yaşayan çocukların okul öncesi eğitime erişimi kolaylaştırmak amacı ile taşınabilir anasınıfı yapımı projesi başlatılmıştır. Bu proje ile dezavantajlı bölgelerdeki nufüsun yoğun olduğu okul öncesi eğitim kurumların yetersiz kaldığı yerleşim alanlarına yönelik maliyeti düşük, pratik ve hızlı çözüm olması amacı ile taşınabilir anasınıfı yapımına karar verilmiştir. Bu kapsamda, 76 adet anasınıfı kurulumu gerçekleşmiş olup, eğitim için gerekli olan donanım ve eğitim materyali ihtiyaçları karşılanmıştır. Yürütülen bu çalışma ile çocukların gelişimlerini desteklenerek, eğitimde eşitsizliğinin önüne geçilmesi sağlanmıştır (MEB, 2021b).

3.1.5.Okul Öncesi Eğitimde Yaz Eğitimi Okul Öncesi Eğitimde Yaz Eğitimi, elverişsiz hanelerde yaşayan dezavantajlı 5-6 yaş grubu çocukların okul öncesi eğitimlerinin desteklenmesi, ilkokula hazır bulunuşluk düzeylerini arttırılması ve çevresel risk faktörleri yüksek olan bu çocuklara koruyucu ve destekleyici müdahale programı oluşturulmuştur. GAP İdaresi tarafından UNICEF, TKV, AÇEV ortaklığında yürütülen proje ilk olarak 2016 yılında uygulanmıştır. Okul öncesi eğitimden yararlanamayan, düşük sosyo ekonomik düzeye sahip, dezavantajlı çevre şartlarında yaşayan, en az 3 ay sonra ilkokula başlayacak Suriyelilerin çoğunlukla yerleşim gösterdiği Güneydoğu Anadolu bölgesinde yer alan çocuklar hedef alınmıştır. Program içeriği High/Scope yaklaşımı çerçevesinde çocukların bilişsel, sosyal-duygusal, dil, psikomotor ve özbakım becerilerinin gelişimlerini destekleyici etkinlikler “Gelişime Uygun Etkinlikler” yaklaşımı esas alınarak geliştirilmiştir (Erdemir ve Diri, 2019). PIKTES Koordinatörlüğünde MEB’in Vizyon Belgesi’nde belirtilen “Geçiçi koruma altındaki göçmenlerin ve mevsimlik tarım işçisi çocukların bulunduğu bölgelerdeki yerleşim yerlerine hızlandırılmış yoğun eğitim programı oluşturulması” ile “Elverişsiz şartlarda yaşayan çocuklara beslenme ihtiyaçlarının karşılanması” hedeflerinin doğrultusunda Suriyelilerin çoğunlukla yerleşim gösterdiği Güneydoğu Anadolu bölgesinde 10 haftalık hızlandırılmış eğitim programı oluşturulmuştur. Söz konusu bu program belirlenen pilot illerde dezavantajlı çocukların eğitim için gerekli olan sınıf içi donatım, kırtasiye, materyal desteği sağlama ve beslenme hizmeti verme gibi çeşitli malzemelerle desteklenmiştir. Bu çalışma 2018-2021 eğitim öğretim yılları arasında 3 yıl sürecek şekilde planlanmıştır (European Commission, 2022). Proje sonucunda elverişsiz hanelerde yaşayan çocukların sosyal-duygusal gelişimi, bilişsel gelişimi ve Türkçe dil gelişimini desteklediğini ve ilkokula hazır bulunuşluk düzeylerinde olumlu bir fark yarattığı gözlemlenmiştir. Böylece dezavantajlı çocukların ilkokula başlangıçta bilgi ve beceri düzeylerinde eşitliği sağlayarak eğitimdeki fırsat eşitsizliğinin önüne geçilmesi planlanmıştır (Erdemir ve Diri, 2019).

3.1.7. Benim Oyun Sandığım Projesi (Ev Temelli Model) MEB’in 2023 Eğitim Vizyonu kapsamında UNICEF ve AB tarafından finansa edilen “Benim Oyun Sandığım” projesi, okul öncesi dönemdeki 5 yaş grubundaki dezavantajlı çocukların gelişimini desteklemek amacıyla “Erken Çocukluk Eğitim Hizmeti Yaygınlaştırılması” hedefi doğrultusunda geliştirilmiştir. Okul öncesi eğitimde aile metaryali “Benim Oyun Sandığım” projesi ile maddi durumu elverişsiz olan hanelere 52 farklı eğitim seti içerisinde hikayeler, yap-bozlar, sayı çubukları, kuklalar ve bloklar vb. malzemelerle okul müdürü ve öğretmenler eşliğinde ailelere dağıtılmış ve 2019-2020 eğitim öğretim yılında pilot illere toplam 500 hanede ev ziyaretleri ile setin kullanımı hakkında bilgiler verilmiştir. Uygulanan proje ile okul öncesi okullaşma oranı %71 seviyesine çıkmıştır. Yürütülen çalışmanın olumlu sonuçlanmasıyla 2021-2022 yılında güncellenerek 3200 elverişsiz haneye dağıtılmıştır. Dezavantajlı çocuklara araç gereç ihtiyaçları karşılanarak onları ilkokula hazırlaması ve aileleri ile verimli zaman geçirmelerine ortam sağlanması hedeflenmiştir (Özer, Gençoğlu ve Suna, 2021; European Commission, 2022). 3.1.8. Okul Öncesi Eğitimin Desteklenmesi ve Yaygınlaştırılması Projesi Okul Öncesi Eğitim Genel Müdürlüğü’nün (OÖEGM) yürütücüsü olduğu Dünya Bankasının finansman destek sağladığı “Temel Eğitim Programı II. Faz Okul Öncesi Eğitimin Desteklenmesi ve Yaygınlaştırılması” projesi 2002 yılında uygulanmaya başlamıştır. Bu kapsamda; okul öncesi eğitim kurumlarının yenilenmesi, malzeme desteği ve yeni bina yapımı olarak gerçekleştirilmiştir. Bu proje ile okul öncesi eğitim oranının artırılması, okul öncesi eğitimden yararlanamayan çocuklara ulaşım sağlanması ve en önemlisi eğitimde fırsat eşitsizliğin önüne geçilmesi amaçlanmıştır (Arı, Deniz, Erişen ve Çeliköz, 2006). 3.1.9. Temel Eğitime Destek Projesi Türkiye ile Avrupa Komisyonu’nca 2000-2005 yılları

Yıldız Journal of Educational Research, Vol. 7, Issue. 2, pp. 121–140, December, 2022

arasında AB Akdeniz Fonu (MEDA) tarafından “Temel Eğitime Destek Projesine” mali destek verilmiştir. Projenin amacı; yoksulluğu azaltma perspektifinden yola çıkarak, eğitim seviyesini ve kalitesini üst seviyeye çıkarmak, en dezavantajlı bölgelerde ve illerde yaşayan okul öncesi eğitimden yoksun bırakılan, kız çocukları başta olmak üzere eğitimdeki fırsat eşitsizliğin önüne geçilmesi planlanmıştır. Projenin faaliyetleri belirlenen pilot illerde çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Söz konusu proje ile halk eğitim merkezlerinin kapasitelerinin geliştirilmesi, bakım onarım yapılması ve ekipman desteğinin sağlanması, risk altındaki çocukların eğitime kazandırılması ve ebeveyn eğitimlerine ağırlık verilmesi olarak çalışmalara yer verilmiştir (Yıldırım, 2007). 3.1.10. Okul Öncesi Eğitimi Yaygınlaştırma ve Kalitesini Artırma Projesi Türkiye ile Hollanda devletinin 2006 yılında imzaladığı proje, okul öncesi okullaşma oranının ve eğitim kalitesinin arttırılması, nüfusun yoğun olduğu ve göç alan illerde saha çalışmaları doğrultusunda pilot uygulama başlatılmıştır. Okul Öncesi Eğitim Genel Müdürlüğü (OÖEGM) koordinatörlüğünde gerçekleştirilen faaliyetler kapsamında, AB ülkelerinin eğitim sistemlerine ve standartlarına uyum sağlanması için, okul öncesi eğitim politikaları oluşturulması, alternatif eğitim modellerinin uygulanması ile okullaşma oranının artırılması hedeflenmiştir. Böylece okul öncesi eğitimde fırsat eşitliği ve yaygınlaştırılması öncelik hedefleri arasında yer almaktadır (Arı, Deniz, Erişen ve Çeliköz, 2006).

4. OKUL Öncesi Eğitim Göstergesi

Okul öncesi eğitimde yıllara göre okullaşma oranları, bölgelere göre okullaşma oranları, okul kurumlarına göre derslik ve öğretmen sayıları, eğitim bütçesi ve MEB 20192023 Stratejik Planında yer alan okul öncesi eğitimde fır-

Yıldız Journal of Educational Research, Vol. 7, Issue. 2, pp. 121–140, December, 2022

sat eşitsizliğini azaltmaya yönelik hedefleri ve Türkiye ve OECD ortalamalarına göre okul öncesi 3-5 yaş aralığındaki çocukların katılım oranları ile ilgili sayısal veriler aşağıda yer almaktadır. MEB 2015-2016 eğitim öğretim yılından, 2020-2021 eğitim öğretim yılları arasındaki örgün eğitim istatistik verilerinde, 3-5 yaş aralığındaki kız ve erkek çocuklarının okullaşma oranlarında son beş yılda en yüksek %75 seviyelerine çıkarken, 2020/2021 eğitim-öğretim yılı MEB istatistiklere göre okul öncesi oranlarında ciddi oranda düşüş olduğu Tablo 6’da görülmüştür. Söz konusu covid-19 salgını döneminde ailelerin çocukları okula göndermek istememelerinin nedeni bu süreçte salgının risklerinden korkmaları yanı sıra işten ayrılma gibi ekonomik kaynaklı sıkıntılardan dolayı olduğu belirtilmiştir (Yurdakul, Yıldırım ve Şahin, 2021; İnan, 2020). Bölgelere göre okul öncesi 3-5 yaş grubu çocukların okullaşma oranları Tablo 7 incelendiğinde, bölgesel eşitsizlik ve cinsiyetler arası eşitsizliğin İstanbul ve Batı Anadolu illerinde Türkiye ortalamasının oldukça altında olduğunu göstermiştir. Tablo 8’de okul öncesi kurumları 2020-2021 eğitim öğretim yılı verileri göre, MEB’e bağlı resmi ve özel anaokulu ve anasınıfları, yaz okulları ve gezici sınıf ile MEB’e bağlı olmayan AÇSHB ile İş Kanunu’na Göre İşletmelerde Açılan Kreşler incelendiğinde öğrenci ve öğretmen sayılarındaki önemli artışların okul öncesi 5 yaş Tablo 6. 2015-2021 Yılları Arası Okul Öncesi Eğitimde Okullaşma Oranları Öğretim yılı

Kaynak: Milli Eğitim İstatistikleri, Örgün Eğitim 2020/2021.

grubunun zorunlu eğitim kapsamına alınmasıyla olduğu görülmektedir. Türkiye’de 2017-2020 eğitim öğretim yılları arası en fazla kurumun MEB’e bağlı anasınıfları olduğu Şekil 3’de görülmektedir. Sayısal verilere bakıldığında, 2017-2018 yılında 54,01; 2018-2019 yılında, 51,96 iken; 2019-2020 yıllında ise 49,88’dir. Son üç yılın verilerine bakıldığında yaz okulları ve gezici sınıfların 2017-2019 yıllarında herhangi bir veri girişi olmamış, 2019-2020 yılları arasında ise 0,14 ile çalışmaların başladığı görülmektedir. Bu verilere göre okul öncesi eğitimde eşitsizliği azaltmak amacıyla yapılan çalışmaların okul öncesi eğitimi yaygınlaştırma adına önemi bir göstergesi olduğudur. MEB 2019-2023 Stratejik Planı ele alındığında eğitimde fırsat eşitsizliğini azaltmaya yönelik hedefler Tablo 9’da incelendiğinde, okul öncesi eğitimin ebeveylere belli ölçüde maliyet oluşturması ve bu maliyetten kaçınmaları, okul öncesi eğitimin önemi konusunda bilinçli olmamaları tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra elverişsiz şartlarda yaşayan bazı ailelerin özellikle mevsimlik tarım işçisi çocuklar ve geçici koruma altındaki çocukların eğitime erişim konusunda sıkıntı yaşamaları olarak belirtilmiştir. Bu kapsamda elverişsiz şartlarda öğrenim gören çocukların beslenme ve araç gereç yardımı yapılması için hizmet modellerinin geliştirilmesi önemi üzeri durulmuştur. Şekil 4 incelendiğinde okul öncesi eğitime yapılan harcama oranı %6,1 iken, çocuk başına yapılan harcama tutarı 9.886 TL olarak belirlenmiştir. Türkiye’de okul öncesi eğitimin harcamalarının GSYİH’ye oranı, OECD ortalamasının dörte biri kadardır. OECD ülkeleri arasında okul öncesi eğitimde çocuk başına harcama oranı ile milli gelir oranına bakıldığında en az artıran Türkiye’dir (OECD, 2018). Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) 2023 Eğitim Vizyon hedefinde 5 yaşın zorunlu eğitim kapsamına alınması ile okullaşma oranı %5 artmış olması önemli görülmektedir. Ancak OECD ortalamasına bakıldığında diğer üye ülkelerine göre en az beş yıl daha ihtiyaç duyulmaktadır (OECD, 2018; MEB, 2018) Türkiye ve OECD ortalamalarında okul öncesi dönem çocuklarının okula erişim oranları 2015-2019 verilerine göre Türkiye’de artış olduğu Şekil 5’te görülmektedir. Fakat Türkiye, OECD verileri göre okullaşma oranı en düşük ülkeler arasında yer almaktadır. Tedmem, 2021 raporunda, OECD ülkeleri arasında okul öncesi eğitime katılım oranı en düşük ülkelerin Türkiye, İsviçre ve Suudi Arabistan’ın %50’den daha az olduğundan, okullaşma oranları oldukça geridedir.

Eşitsizliğinin Değerlendirilmesi

Çeşitli sebeplerden dolayı dezavantajlı konumda olan 3-5 yaş grubu çocukların eğitime erişimlerinin desteklenmesi ve eğitimde eşitsizliğin azaltılmasına yönelik birçok araştırma yapılmaktadır. Bu doğrultuda,

Yıldız Journal of Educational Research, Vol. 7, Issue. 2, pp. 121–140, December, 2022

Tablo 7. İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması Okul Öncesi Eğitim Seviyesi Göre Okullaşma Oranları Okul Öncesi Brüt (%) İBBS-Düzey

Türkiye (TR) İstanbul (TR1) Batı Marmara (TR2) Ege (TR3) Doğu Marmara (TR4) Batı Anadolu (TR5) Akdeniz (TR6) Orta Anadolu (TR7) Batı Karadeniz (TR8) Doğu Karadeniz (TR9) Kuzeydoğu Anadolu (TRA) Orta Doğu Anadolu (TRB) Güneydoğu Anadolu (TRC)

Kaynak: Milli Eğitim İstatistikleri, Örgün Eğitim 2020/2021.

2006-2010 yılları arasında okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılması ve fırsat eşitsizliğin önüne geçilmesi için uygulanan projelerin içerisinde; yaz okulları, gezici sınıf, ilk adım, mobil anaokulu, okul öncesi eğitimin güçlendirilmesi, hiçbir çocuk geride kalmasın, montesori eğitimi, okul öncesi veli-çocuk eğitimi gibi uygulamalarla eşitsizliğin önüne geçilmesi planlanmıştır. Bunun yanı sıra UNICEF de eğitim materyalleri ve kırtasiye gibi malzemeler ile destek sağlamıştır (Altay, 2011). Türkiye’deki bölgeler ve iller arasında aşırı farklılıklar olması, eğitim kaynaklarının ve yatırımlar arasında eşitsiz dağılımı eğitimde fırsat eşitsizliğini baş göstermektedir. Özellikle okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılması adına

dezavantajlı bölge ve illere öncelik verilmesi, gerekli alt yapıdaki eksikliklerin tamamlanması, mevcut öğretmen ihtiyacının karşılanması, yeni sınıfların oluşturulması ile okul öncesi eğitime erişimdeki engellerin en aza indirilmesi önerisinde bulunulmuştur. Buna ek olarak kadın istidam oranlarındaki artış göz önüne alındığında 5 yaşın yanı sıra 3 ve 4 yaşında okul öncesi eğitime erişimin ve katılımın önündeki engellerin kaldırılması ile eşitsizliğin azaltılmasına yönelik yeni politikalar geliştirilmesi gerektiği üzerinde durulmuştur (Gür, Çelik, Bozgeyikli ve Yurdakul, 2018). Buna ilaveten, AÇEV ve ERG’e göre okul öncesi eğitimde fırsat eşitsizliğinin en önemli engelin, kurumların ücretli ve yeteri kadar bölgeler ve iller bazında olmaması olarak rapo-

Yıldız Journal of Educational Research, Vol. 7, Issue. 2, pp. 121–140, December, 2022

Kaynak: Milli Eğitim İstatistikleri, Örgün Eğitim 2020/2021.

Şekil 4. Okul Öncesi Eğitim Harcamaları İstatistiği. Kaynak: TUİK Eğitim Harcamaları İstatistiği, 2020.

Şekil 3. Okul Öncesi Eğitim Kurumlarının 2017-2020 Yıllarına Göre Dağılımı. Kaynak: Milli Eğitim İstatistikleri, Örgün Eğitim 2017-2020 yılları resmi istatistiklerinden araştırmacılar tarafından derlenmiştir.

runda yer almaktadır (AÇEV ve ERG, 2016). Magnuson ve Waldfogel’e (2005) göre okul öncesi eğitimde fırsat eşitsizliğinin azaltılmasını sağlayacak en güçlü çözümün, kalite stardartlarında hazırlanacak olan okul ön-

cesi eğitim programı ile mümkün olacağını belirtmişlerdir. Ancak en büyük sorunun ekonomik ve siyasi eğilimlere göre şekillenen geçici projeler olduğudur. Bu noktada, eğitimde eşitsizliğin azaltılması için uygulanan projelerin belirli bölgeler ve illerle sınırlı kalınmaması ve okullar arasındaki farklılıkların azaltılması, gerekli iyileştirilmelerin yapılması adına temel eğitimde 10.000 okul projesi başlatılmıştır (MEB, 2022). Bununla birlikte Türk Eğitim Derneği, 2007 yılında yaptığı çalışmada, okul öncesi eğitimdeki eşitsizliğin temel sorunlarının çözümünde yapılması gerekenlerin, eğitim sisteminin bir bütünlük içinde uluslararası standartlarla uyumlu olması ve toplumsal adaletin ve bütünlüğün

Yıldız Journal of Educational Research, Vol. 7, Issue. 2, pp. 121–140, December, 2022

Tablo 9. MEB 2019-2023 Stratejik Planı Okul Öncesi Eğitimde Fırsat Eşitsizliğini Azaltmaya Yönelik Hedefleri MEB Strateji Planı (2019-2023)

Okul öncesi 3-5 yaş arası elverişsiz şartlarda yaşayan çocukların eğitim niteliğinin artırılması

çocukların okullaşma oranları (%) Elverişsiz şartlarda öğrenim gören çocukların beslenme ve araç gereç yardımı yapılması (%) İlkokula hazırlık öncesi en az bir yıl okul öncesi eğitim almış olması (%) Elverişsiz şartlarda öğrenim gören çocukların sayısı (%) Koordinatör Birim

Öyggm

temellerinde zorunlu eğitim kapsamına alınması olarak belirtmişlerdir (TED, 2007). Buna ek olarak, EACEA, 2009 raporunda, ebeveynlerin dahil olduğu hem eğitim hemde katılım sağladığı aile destek programlarına bakıldığında, olumsuz koşullarda büyüyen ve okul öncesi eğitime erişimi olmayan çocukların sosyal-duygusal davranışlar, bilişsel ve dil becelerilerinin üzerinde önemli etkilerin olduğunu göstermiştir. Bu kapsamda Aralık 2021 yılında gerçekleştirilen

Şekil 5. Türkiye ve OECD Ortalamalarına Göre Okul Öncesi 3-5 Yaş Aralığındaki Çocukların Katılım Oranları (2015-2019). Kaynak: OECD, 2021.

20. Millî Eğitim Şûrası sonrasında çok kısa zamanda okul

öncesi okullaşma oranında büyük adımlar atılmıştır. Bu süreçte 11 ilde 5 yaş okullaşma oranı yüzde 95’in üzerinde artış olmuştur. Söz konusu OECD ortalamasına bakıldığında yapılan iyileştirmelerin Türkiye’de önemli adımların atıldığı göstermektedir (MEB, 2022).

Sonuç VE Öneri̇ler

Bu çalışma, okul öncesi eğitimde fırsat eşitsizliğini azaltmaya yönelik Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) bünyesinde Cumhuriyet’ten günümüze kadar uygulanan politikalar ve yapılan düzenlemelerin eğitime yansımaları açısından ele alınmıştır. Okul öncesi eğitimde fırsat eşitsizliğini azaltmaya yönelik Türkiye’de uygulanan 81 araştırmanın içerisinde yer alan; ulusal ve uluslararası projeler, Hükümüt politikaları, Kalkınma Planları, Milli Eğitim Şuraları, Stratejik Planlar ve 2023 Eğitim Vizyon Belgesi ile mevcut durum hakkında ve geleceğe yönelik tahmine dayalı politika önerilerinin bulunduğu veriye dayalı kanıtlar yer almıştır. Ayrıntılı olarak çalışmalar incelendiğinde, eğitimde eşitsizlikleri azaltmak için ebeveynlerinde dahil olacağı projelere ve uluslararası standartlarla uyumlu eğitim programlarına ihtiyacı duyulmaktadır. Bunun yanı sıra, uygulanan projelerin verimliliğinin izlenmesi ve uygulamada karşılaşılan aksaklıklar tespit edilerek iyileştirilmesi gerekmektedir. Türkiye’de okul öncesi eğitimine yapılan harcamalar incelendiğinde hem kamu olsun hemde özel kaynaklara ihtiyaç duyulmaktadır. Devletin eğitim hizmetlerine ayırdığı bütçe ile ailelerin çocukları için ayırdıkları bütçe eğitimde

Yıldız Journal of Educational Research, Vol. 7, Issue. 2, pp. 121–140, December, 2022

fırsat eşitliğini etkilemektedir. Nitekim eğitime yapılan harcamalar göreceli olarak verimli olduğu sayısal verilerle doğrulansa da bölgesel farklılıların çok çeşitli olması sebebiyle öğrenci başına düşen harcamalar artığı vurgulanmaktadır. Bunun başında en belirgin olanı aile gelir eşitsizliği denilebilir. Bu eşitsizliği azaltmak için kamu politikaları önemli hale gelmektedir. Devletin ayırdığı bütçeler gerek yerel gerekse merkezi yönetimlerin iş birliği ile toplumsal ve sosyal politikalar oluşturularak toplumu bilinçlendirmeyi hedef alan eğitim politikalarına ihtiyaç duyulmaktadır. Okul öncesi eğitimin zorunlu olması okullaşma oranındaki artışlar göz önüne alındığında yapılan çalışmaların eşitsizliği azaltmaya yönelik önemli gelişmeler olduğu göstermektedir (Özer, Gençoğlu & Suna, 2021). Bununla birlikte nüfusu az köy ve daha küçük yerleşim yerlerinde anasınıfı açılabilmesi için öğrenci sayısının 10’dan 5’e düşürülmesi ile okul öncesi eğitime erişimin kolaylaştırılması adına önemli bir adım olarak görülmektedir (MEB, 2021a). Okul öncesi 3-5 yaşın eğitimde eşit imkanlara sahip olması amacıyla planlanan politika ve uygulamaların mümkün olduğunca erken uygulanması, şartları elverişsiz hanelerde yaşayan çocukların karşılaştığı öğrenme önündeki engelleri en aza indirilmesine ve bilişsel, sosyal-duygusal vb. gelişimlerinde kritik derecede öneme sahiptir (OECD, 2018). Bu bağlamda eğitimde eşitliği sağlayacak uygulama ve politikalara özellikle çocukların ve ailelerin ihtiyaçları göz önüne alınarak politikalar belirlenmelidir. Etik: Bu makalenin yayınlanmasıyla ilgili herhangi bir etik sorun bulunmamaktadır. Hakem Değerlendirmesi: Dış bağımsız. Çıkar Çatışması: Yazarlar, bu makalenin araştırılması, yazarlığı ve/veya yayınlanması ile ilgili olarak herhangi bir potansiyel çıkar çatışması beyan etmemiştir. Finansal Destek: Yazarlar bu çalışma için finansal destek almadığını beyan etmiştir. Ethics: There are no ethical issues with the publication of this manuscript. Peer-review: Externally peer-reviewed. Conflict of Interest: The authors declared no potential conflicts of interest with respect to the research, authorship, and/or publication of this article. Financial Disclosure: The authors declared that this study has received no financial support.

Share and Cite