Analysis of movie posters in terms of visual literacy

2.1. Görsel Okuryazarlığın Tarihçesi

İnsanlar dünya üzerinde var oldukları günden bu yana kendilerini özgün bir dil ile ifade etmişlerdir. Antik dönemde egemenliğin anlamını sözler oluştururken, Orta Çağ’da yazının kalıcılığı otorite ve gücün simgesi olmuştur. Aydınlanma çağıyla birlikte gelişen edebi anlatım ve matbaanın icadı yazılı dilin özgürlüğünü de beraberinde getirmiştir. Yazı, Aydınlanma Döneminde anlam ve anlatım açısından bakıldığında mutlak egemen bir olgu halini almış, teknolojinin de gelişmesiyle önce fotoğraf makinesi, ardından da sinema ve televizyon gibi hareketli görüntülerin olduğu yayın araçlarının icadıyla birlikte, dünya imge ve görsel kültür açısından kendine has kuralların açıklanabildiği hızlı bir sürecin içine girmiştir (Parsa 2004, s. 59) (Şekil 1).

2.2. Görsel İletişim Nedir?

Görsel iletişim, anlam aktarımını geliştiren görsel imgelerin, görülenin ötesinde karmaşık ve ileri anlamları ortaya çıkartabilmek ve daha öteye gidebilmek için kullanılan temek açıklamalardır. Görsel bir imge hazırlamak, görüntüyü oluşturmaktan çok, kullanılan ve aktarılan görüntünün yaratacağı etkinin sorumluluğunu almak, o görüntüyü okumak, anlamlandırmak, yorumlamak ve ilerisinde neler olduğunu bilmeyi gerektirmektedir. Görsel iletişim, medyanın ve medya adına çalışan gazete, televizyon, web sayfası gibi birçok yayın kanalını içermektedir. Okurlar, izleyiciler, ziyaretçiler, kullanıcılar günümüzde önceki dönemde yaşayan diğer kişilerden farklı olarak etkileşim içerisinde olup bu anlamda katılımcı olmaktadırlar. Yapılan bu görsel çalışmalara görsel iletişim sürecini anlaşılır kılmak ve izleyiciyi cesaretlendirip görünmeyeni göstermek amaçlanmaktadır. Görsel iletişim, gazetecilik, grafik tasarım, sinema, film, fotoğrafçılık, multi medya, reklamcılık, sosyal medya, web tasarımı, gibi birçok görsel iletişimin imgeler yolu ile kullanılarak izleyiciye sunulmaktadır (Onursoy, 2019, s. 2) 2.2.1. Görsel İletişim ve Sinema Sinema, görsel ve işitsel bir anlatım olarak genel yapısı itibariyle kelime hazinesi, dilbilgisi ve üslubuyla bir dil oluşturmaktadır. Görüntü dili özgün kurallara sahip özellikler taşımakta olup işitsel olmasından dolayı konuşma dili olarak da müzik ve doğal seslerle görüntü dilini desteklemektedir. İşitme duyumuz sürekli algılamış olduğu kelimeleri hafızada saklamaktadır. Depolanan bu kelimelerde olduğu gibi filmlerdeki görüntülerde hafızada yer etmekte ve kelimeler ile bağlantı kurarak günlük hayatımızdaki tecrübelerle birlikte yavaş yavaş bir dil olarak bütünü oluşturmaktadır. Sonunda farkına varmadan da olsa bu dilin başlıca özellikleri öğrenilmiş olur (Kahraman, 2020, s. 1973). 2.2.2. Film Okuryazarlığı Film okuryazarlığı kavramı ilk olarak, 1961 yılında Jhon Wilson tarafından kullanılmıştır. Wilson, Afrika’da eğitmenlik yaparken daha önce hiç film görmemiş kişilerin daha önce bildikleri nesnelerin görüntülerini bile iki boyutlu anlamsız şekiller olarak ifade ettiklerini söylemiştir. Wilson burada edinmiş olduğu tecrübelerden yola çıkarak filmlerin onları görmek için eğitilmemiş pek çok sembol barındırdığını ve bu sembollerin anlaşılmasının film okur-

Yıldız Sos Bil Ens Der, Cilt. 6, Sayı. 1, pp. 36–43, Haziran, 2022

gelmektedir. Afiş üzerinde kullanılan göstergesel sembollerle izleyicinin dikkatini çekmesi de yaşamın bir parçası olan bu imgelerin soyut ve somut şekilde karşımıza çıkarak hafızada bırakmış olduğu izlerle birlikte afiş üzerinde yorumlar yapılmasına neden olmaktadır (Küçük, 2013, s. 47, 48). Film afişlerinin amacı ise filmi betimlemek ve objektif bir sanat ürünü ortaya koymaktır. Sinema filmlerini izleyiciye duyuran bu görsel iletişim ürünü, bilgi vermek ve izleyici için filmi çekici kılmak için tasarım ve sanat kaygısını eşit olarak taşımaktadır. İşlevselliği ön planda film afişlerinin bunun yanında bilgilendirme gibi somut bir kullanım alanı da bulunmaktadır (Çakır & Demir, 2010, s. 23) 2.2.4.Gösterge Bilim ve Afiş Gösterge bilim herhangi bir görsel aracı inceleyen işaret bilimi olarak tanımlanmaktadır. İletişim aracı olarak kullanılan doğal diller, jestler, işitme engelliler tarafından kullanılan alfabe ve görüntüler, trafik işaretleri ve şehir yerleşim planları, mimari düzenlemeler, müzik yapıtları, tiyatro oyunları, reklam ve film afişleri, para, yazılı yapıtlar ve moda gibi iletişim amacı taşıyan ya da taşımayan anlamlı işaret birimlerinin oluşturduğu her şey gösterge bilim aracı olarak gösterilebilmektedir. John Locke gösterge bilime adını veren ilk filozof olmuştur (Çeken & Arslan, 2016, s. 509). Göstergelerin birbirleriyle olan bağlantılarını tespit etmek, gösterge sistemini sınıflandırmak, insan ile insanı ve insan ile doğanın arasında oluşturduğu ilişkiyi açıklamak destekleyici ve sade bir kuram oluşturmak gösterge bilimin alanına girmektedir. Gösterge bilimsel alanda inceleyen bilimleri bir araya getirmek için oluşturduğu sistemde bazı ögelere ihtiyaç duyulmaktadır. Bu ögeler kişi, zaman ve mekandır. Film afişlerinin görsel okuryazarlık açısından incelenmesinde de kullanılan gösterge bilimsel sistemde bu üç öğeye yer verilmektedir. Yapılan incelemelerde film de yer alan kişinin olayları anlatı düzeyi, belirli bir zamanda yaşamış olduğu olaylar ve yapmış olduğu uygulamalar bu ögeler ile anlatılmaktadır. Afişlerde yer alan görseller filmin içeriğindeki kişileri öyküyü ve betimlenen mekanları tasvir etmekte ve bunların bulunduğu belirli bir yer olduğunu göstermektedir. Afiş okuru tıpkı filmi izleyen seyirci gibi afiş de bulunan görselleri metin okurcasına okuyarak çözmeye çalışmaktadır (Tuzcu Tığlı, 2012, s.23-24) (Şekil 2-4).

3.1. Görsel Okuryazarlık Açısından Film Afişleri

Sinema, yedi sanat olarak adlandırılan ve diğer sanat alanları arasında bir endüstri haline gelmiş olan dolayısıyla ayrıcalıklı bir yere sahip olmuştur. Bu sanat alanı eğlence sektöründe yerini almış ve topluma faydalı birer iş kolu haline gelmiştir. Sinema filmlerinin tanıtımının yapılması amacıyla hazırlanan afişler sanat ürünü olmalarının yanı sıra birer kitle iletişim aracı olmuşlardır. Kitle iletişim araçlarının ortak noktası ikna edicilik ve izleyiciyi etkilemesidir. Film afişleri de bir kitle iletişim aracı olmasından dolayı bu amaçlarda varılmak istenen önemli bir duraktır.

Şekil 3. The Dressmaker Film Afiş Tasarımı Dramatik ve Enerjik Unsurlar Örneği.

Yıldız Sos Bil Ens Der, Cilt. 6, Sayı. 1, pp. 36–43, Haziran, 2022

3.1.1. Yan Pencere- Madianeras Arjantin yapımı olan Madianeras, filmin orijinal ismiyle Sidewalls Gustavo Taretto’nun 2011 yılında yazıp yönettiği konulara farlı bir bakış açısından yaklaşılan bir dram filmidir. Afişteki kalabalık, kargaşa ve renkliliğin aksine film, yalnız kalmak isteyen insanlar, sakinlik, sadelik ve renksiz bir çizgide ilerlemektedir. Afişte yer alan görsel, kadın karakterin çok sevdiği bir kitaptan alıntılanmıştır. Bu kitabı sevmiş olmasına rağmen şehir korkusunun ortaya çıkmasına neden olmuştur. Sadece bu kitapta görünen bir erkek karakter karşısına çıkarsa hayatının renkleneceğini düşünmektedir. Beyaz bir zemin üzerinde çok renkli, karışık ve grafiksel çizime sahip olan afişle paralel olarak film de içerisinde geçen bazı sahnelerde aynı renkli ve grafiksel çizimleri barındırmaktadır. Film afişi ne kadar kalabalığı yansıtıyor ise filmde bir o kadar yalnızlıktan bahsetmektedir. Afiş ve film birbirlerinden ne kadar farklı konularda görünse de afişteki renklilik filmin sonunda izleyiciye verilmektedir (Şekil 5). 3.1.2. Coffee In Berlin- Eyvah-Oh Boy Alman yapımı Coffee In Berlin-Eyvah orijinal ismiyle Oh Boy Jan Ole Gerster’in 2012 yılında yazıp yönettiği ilk filmi olma özelliğini taşımaktadır. Film siyah beyaz olarak çekilmiş olup tanıtım afişi de filme paralel olarak siyah beyaz hazırlanmıştır. Afişte yer alan bir fincan kahve Şekil 4. Sherlock Holmes Film Afişi Tasarımı Güçlü Zıtlıklar Örneği. Geniş kitlelere ulaşacak alanlara asılarak izleyiciye mesajlarını ileten film afişlerinden izleyicinin beklentisi, tanıtımını yapmış olduğu filmin izleyiciler tarafından tercih edilmesini sağlamaktır. Tanıtım için hazırlanan film afiş tasarımları görsel okuryazarlık açısından incelendiğinde renk seçimi, ayrıntılar, zıtlıklar, dramatik ve enerjik unsurlar, tipografi ve görsel hiyerarşi gibi unsurlar kullanılarak izleyiciyi etkileyip filme çekmesi sağlanmaktadır (Çakır & Demir, 2010, s. 23). Dram tarzında hazırlanan film afişlerinin ele alınış biçimlerini incelemek amacı ile tercih edilmiştir. Bu araştırma kapsamında ulaşılan kaynaklar çerçevesinde dram türünde 2011 Arjantin yapımı olan Medianeras (Yan Pencere) orijinal ismiyle Sidewalls, 2012 Alman Yapımı A Coffee İn Berlin, 2017 Amerikan yapımı Çizgi Ötesinde, 2018 yılında ABD, Birleşik Krallık ve İrlanda ortak yapımı olarak hazırlanan Sarayın Gözdesi ve 2020 yılı Amerikan yapımı olan Antebellum film afişleri incelenerek analizi gerçekleştirilmiştir. Seçilen bu filmlerde ortak nokta, komedi, korku ve gerilim temaları kaynaştırılmış, hayat ve kişiler güzel ya da çirkin, herhangi bir sınıf farkı gözetmeden dram temasının vurgulanmasıdır. Bu ortak noktanın afiş tasarımlarına yansıması, verilmek istenen mesajın aktarılabilmesi, bir filmin afişi aracılığıyla izleyici kitlesine ulaşması ve tercih edilir konuma gelmesinde ki etken görsel okuryazarlık bağlamında gerçekleştirilen tasarım çalışmalarının olmasıdır.

Yıldız Sos Bil Ens Der, Cilt. 6, Sayı. 1, pp. 36–43, Haziran, 2022

filmin asıl temasını oluşturmaktadır. Baş karakter Niko hayatının bir döneminde kendini bulmaya çalışırken birçok olumsuzlukla karşı karşıya gelmektedir. Fakat istediği sadece bir fincan kahve içmektir. Afişte kahve fincanı içerisinde bulunan resmide hayatının bu döneminde kendi içerisinde yaşadıklarını sorguladığı anın görüntüsüdür. Afiş ve film birbirlerini tamamlar nitelikte olup filmin afişi izleyiciye ne ile karşılaşacağı bilgisini önceden vermektedir (Şekil 6). 3.1.3. Çizginin Ötesinde- Flatlıners Amerikan yapımı Çizginin Ötesinde-Flatliners Niels Arden Opvel’in 2017 yılında yönettiği filmdir. Dram-Bilim kurgu türündeki bu filmin afişinde bir kadın portresi sol profilden kullanılmıştır. İlk ölüm deneyini yapan oyuncunun portresinin kullanılması bu anı ilk yaşayan kişi olma özelliğini ön plana çıkartmaktadır. Afiş üzerindeki portre dik olarak tam ortadan bir kalp grafiği çizgisiyle bölünmüştür. İlk denek olan öğrencinin bir dakikalığına kalbinin durdurulmasıyla örtüşmektedir. Afişin sol tarafında siyah beyaz tonlarda bir fotoğraf bulunmaktadır. Bu kısım yaşamı simgelemektedir. Sol kısımda ise canlı renklerin hâkim olduğu, yoğun bir enerjiye sahip olan yine portreden yola çıkılarak oluşturulan bir görüntü bulunmaktadır.

Bu görüntünü sebebi ise ölüm deneyi sırasında denek olan kişinin öldükten sonra görmüş olduğu görüntülere vurgu yapmaktadır. Fotoğrafın ikiye ayrılmasının sebebi ise ölüm ve yaşam arasındaki gelgitleri ifade etmektedir. Afiş ve film birbirlerini tamamlar nitelikte olup filmin afişi izleyiciye ne ile karşılaşacağı bilgisini önceden hissettirmektedir (Şekil 7). 3.1.4. Sarayın Gözdesi-The Favourite ABD, Birleşik Krallık ve İrlanda ortak yapımı olarak hazırlanan Sarayın Gözdesi Yorgos Lanthimos’un 20182019 yılında yönetmenliğini yaptığı dram-tarih-komedi türündeki bir yapıtıdır. Siyah bir fona sahip olan Sarayın Gözdesi film afişi filmdeki kötü karakterlerin ruh haline ve sarayın karanlığına vurgu yapmaktadır. Hastalıklarla başa çıkmaya çalışan kraliçe afişte yatay olarak sayfanın ikiye ayrılan kısmının alt bölümüne gösterilen kraliçenin portresi sağ profilden olacak şekilde konumlandırılmıştır. Sarayın gözdesi olan iki kadın karakter kraliçenin yüzüne yerleştirilmiş ve bununla gözüne girmeye çalıştıkları anlaşılmaktadır. Konumlandıkları bu yerde kraliçe üzerinde farklı şeyler denedikleri görülmektedir. Afiş ve film birbirini tamamlar nitelikte olup afiş üzerindeki betimleme izleyici üzerinde merak uyandırmaktadır (Şekil 8).

Yıldız Sos Bil Ens Der, Cilt. 6, Sayı. 1, pp. 36–43, Haziran, 2022

3.1.5. ANTEBELLUM Amerikan yapımı olan Antebellum, Gerard Bush ve Christopher Renz’in 2020 yılında yönettikleri dram-gerilim türündeki bir yapıttır. Irkçılığı konu alan bu film afişinde başrolde yer alan zenci kadın karakterin fotoğrafı kullanılmıştır. Irkçılığa karşı eylemlerde bulunan bu karakter ırkçı bir gurup tarafından susturulmaya çalışılmıştır. Özgürlüklerini ellerinden almaya çalışan bu gurubun yaptıkları kanı temsil eden kırmızı renkte bir kelebekle afişte ifade edilmeye çalışılmıştır. Zencilere karşı yapılan işkenceleri konu alan bu filmde bu karanlık dönem siyah fonla anlatılmak istenmiştir. Afişte gerilim-korku türü olarak tahmin edilen bu film Dram-gerilim türünde olduğu için afişi filmin konusu hakkında tam olarak izleyiciyi yönlendiremediği düşünülmektedir (Şekil 9).

iletişim kurabilmek için insanlar tarafından üretilmiştir. Bir düşünceyi, görüşü, yeni çıkan bir ürünün varlığını gösterge yoluyla bir başkasına aktarmaktadır. Düşünmek, göstergeleri kullanmak ve işletmek demektir. Düşünmenin var olması, paylaşılması ve gelişmesi bütünüyle göstergelere bağlıdır. Yani insanlar göstergeler yoluyla düşünmekte ve yeni göstergeler yoluyla konuşmaktadır. Seçilen bu filmlerin ortak noktası; komedi, korku ve gerilim temalarının kaynaştırılmış olması, hayat ve kişilerin güzel ya da çirkin, herhangi bir sınıf farkı gözetmeden dram temasının vurgulanmasıdır. Bu ortak noktanın afiş tasarımlarına yansıması, verilmek istenen mesajın aktarılabilmesi, bir filmin afişi aracılığıyla izleyici kitlesine ulaşması ve tercih edilir konuma gelmesidir. Afiş tasarımında yer alan görsel elemanların bir bütün şeklinde izleyiciye iletmek istenilen mesajı doğru aktarabilmesi, görsel anlatım dilini iyi bir şekilde kullanabilmesi, tasarım kuralları ve algı süreci bakımından temellendirmesidir. Yapılan bu analiz sonucunda izleyicinin afişten filmin temasını anlayabildiği veya anladığının aksi yönünde sonuç çıkarabildiği görülmüştür. Bu araştırma kapsamında ulaşılan kaynaklar çerçevesinde dram türünde 2011 Arjantin yapımı olan Medianeras (Yan Pencere) orijinal ismiyle Sidewalls, 2012 Alman