Conceptual exploration of personality studies Bibliometric analysis of cloningers psychobiological m

Abstract

Keywords: Personality; Temperament and Character; TCI; Cloninger’s Psychobiological Model; Well-Being.

20. Aleksitimi

lanırken ‘’ödül bağımlılığı ve ‘’sebat’ anahtar kelimelerinin ilk 20 anahtar kelime arasında yer almadığı görülmektedir. Bununla birlikte karakter türlerinden üçünün de anahtar kelime olarak bu listede yer aldığı görülmektedir. Mizaç karakter envanterinin revize halini tanımlayan ‘’TCI-R’’ anahtar kelimesi de bu listede görülmektedir. ‘’İyi oluş’’ anahtar kelimesi listede dikkat çeken anahtar kelimelerden olmuştur. ‘’Psikopatoloji’’, ‘’depresyon’’ anahtar kelimeleri klinik açıdan dikkat çeken anahtar kelimelerden olmuşlardır. ‘’Genetik’’ ve ‘’serotonin’’ anahtar kelimeleri biyolojik bağlamı değerlendirmede dikkat çeken kelime-

Anahtar Kelimelerin Sosyal Ağ Analizi Derece Merkeziliği Bulguları Sosyal Ağ Analizi yönteminde, anahtar kelimelerin ağ içindeki merkezilik derecelerini belirlemek amacıyla derece merkeziliği ve arasındalık merkeziliği göstergelerinden faydalanılmaktadır (Kılıç & Uyar & Köseoğlu, 2019). Derece merkeziliği, göstergesi bir anahtar kelimenin doğrudan bağlı olduğu diğer anahtar kelimelerin sayısını ifade etmektedir (Khan & Wood, 2015). Yüksek derece merkeziliği, bir anahtar kelimenin ağ içinde daha fazla bağlantıya sahip olduğunu ve bu nedenle genel etkileşimde daha belirgin bir rol oynayabileceğini veya bilgi akışında daha merkezi bir konumda olabileceğini ifade etmektedir (Şengullendi, 2021). Arasındalık merkeziliği göstergesi, bir anahtar kelimenin ağ içinde diğer anahtar kelimeleri birbirine bağlama kapasitesini ölçmekte ve bu şekilde, söz konusu anahtar kelimenin ağdaki potansiyel etkileşim gücünü belirlemektedir (Sedighi, 2016). Diğer bir deyişle, bu gösterge, bir anahtar kelimenin ağ içindeki bilgi akışını düzenleme veya iletişimi kolaylaştırma potansiyelini değerlendirir. Bu göstergeler, sosyal ağ analizi bağlamında anahtar kelimelerin ağ içindeki rolünü ve etkileşim gücünü değerlendirmek için kullanılmaktadır. Araştırmacılara, belirli anahtar kelimelerin ağ içindeki konumunu ve etkileşim düzeyini anlama konusunda önemli bir kapsam sağlamaktadırlar. Tablo 4’te ‘’kişilik’’ anahtar kelimesinin diğer anahtar kelimeler ile bağlantısının en çok olan anahtar kelime olduğu görülmektedir. Bunu sırasıyla ‘’mizaç ve karakter’’, ‘’TCI’’, ’’zarardan kaçınma’’, ‘’Cloninger’in psikobiyolojik modeli’’, ‘’yenilik arama’’, ‘’kişilik bozuklukları’’, , ‘’kendini yönetme’’, iş birliğine yatkınlık’’, ‘’refah’’, ‘’kişilik özellikleri’’, ‘’ergenlik’’, ‘’depresyon’’, ‘’genetik’’, ‘’kendini aşma’, ‘’psikopatoloji’’, ‘’duygu düzenleme’’, ‘’aleksitimi’’ ve ‘’başa çıkma’’ anahtar kelimeleri izlemektedir. Anahtar kelimelerin sıklık analizinde ortaya çıkan ilk 5 anahtar kelime ile derece merkeziliği bulgularındaki ilk 5 anahtar kelime aynıdır. Ancak ’’Cloninger’in psikobiyolojik modeli’’ anahtar kelimesi sıklık analizi sıralamasında zarardan kaçınma anahtar kelimesinden daha sık kullanılmış olsa da zarardan kaçınma anahtar kelimesinin diğer ağlarla daha fazla bağlantıya sahip olduğu görülmektedir.

Yıldız Sos Bil Ens Der, Cilt. 7, Sayı. 2, pp. 99–111, Aralık, 2023

Tablo 5. Arasındalık Merkeziliği Bulguları Derece Merkeziliği

20. Yapı Geçerliliği

Arasındalık Merkeziliği Bulguları Arasındalık merkeziliği bulgularında da ‘’kişilik’’ anahtar kelimesinin diğer anahtar kelimeler ile en çok bağlantısı olan anahtar kelime olmasıyla beraber diğer anahtar kelimeleri bağlama kapasitesinin en güçlü anahtar kelime olduğu görülmektedir. (Tablo 5) Bulgulara bakıldığında ilk 5 anahtar kelimenin derece merkeziliği yani bağlantı sayısı ve bağlama kapasitesini aynı anahtar kelimeler olduğu görülmüştür. Bu sonuca göre yine ’’Cloninger’in psikobiyolojik modeli’’ anahtar kelimesinin sık kullanılmasına rağmen zarardan kaçına anahtar kelimesinin bağlama kapasitesinin gerisinde kalmıştır. Bu anahtar kelimeleri sırasıyla ‘’kişilik bozuklukları’’, ‘’kişilik özellikleri’’, ‘’TCI-R’’, ‘’yenilik arama’’, ‘’aleksitimi’’, ‘’yaşam memnuniyeti’’, ‘’değerlendirme’’, ‘’fibromiyalji’’, ‘’üretkenlik’’, ‘’kendini yönetme’’, ‘’depresyon’’, ergenlik’’, ‘’psikopatoloji’’, ‘’refah’’ ve ‘’yapı geçerliliği’’ izlemektedir. Bilimsel Haritalama Ortak kelime analizinin en önemli varsayımı aynı makalede bulunan anahtar kelimeler arasında bulunan teorik ilişkilerin varlığıdır (Şengüllendi ve Şehitoğlu, 2023). Dolayısıyla, ortak kelime analizi için temel analiz birimi olarak anahtar kelimelerdi (Aria ve Cuccurullo, 2017; Koseoğlu vd., 2016). Bu araştırmada yapılan bilimsel haritalama ortak kelime analizi ve SSA’nın, görselleştirilmiş şeklini ifade etmektedir. Görselleştirmedeki ana unsurlar iki temel noktaya odaklanmaktadır. İlk olarak, anahtar kelimeler arasın-

daki ilişki sayısını temsil eden çizgilerin niceliğidir. İkincisi ise, anahtar kelimenin ağ içindeki merkeziyetini gösteren düğümlerin boyutu oluşturmaktadır (Uyar vd., 2020). Düğümün boyutu, belirli bir anahtar kelimenin ağ içindeki önemini yansıtmakta olup, bu bağlamda, düğümün büyüklüğü o anahtar kelimenin çevresindeki diğer düğümlerle olan bağlantı sayısını ifade etmektedir. Bu görselleştirmeler, bibliyometrik ağları görselleştirmek amacıyla VoSviewer yazılım programı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bu metodoloji, anahtar kelimeler arasındaki ilişkileri ve ağ yapısını anlamak için etkili bir araç sağlamaktadır. Şekil 2’e incelendiğinde anahtar kelimelerin 8 gruba ayrıldığı görülmektedir. Birinci grupta ‘’cloninger’in psikobiyolojik modeli’, ‘’işbirliğine yatkınlık’’, ‘’genetik’’, ‘’kişilik bozuklukları’’, ‘’kendini yönetme’’ ve ‘’kendini aşma’’ anahtar kelimelerinin yer aldığı görülmektedir. Birinci gruba bakıldığında karakter alt boyutlarının, genetik çalışmalar ve kişilik bozuklukları konularıyla birlikte çalışıldığı görülmektedir. İkinci grupta, ‘’sağlık’’, ‘’dayanıklılık’’, ‘’aleksitimi’’ ve ‘’iyi oluş’’; üçüncü grupta ‘’ergenlik’’, ‘’yaşam memnuniyeti’’, ‘’kişilik gelişimi’’, ‘’TCI’’; dördüncü grupta, ‘’meta-analiz’’, ‘’kişilik’’, ‘’psikopatoloji’’ ve ‘’TCI-R’’; beşinci grupta, ‘’zarardan kaçınma’’, ‘’yenilik arama’’, ‘’kişilik özellikleri’’; altıncı grupta, ‘’depresyon’’, ‘’mizaç ve karakter’’; yedinci grupta ‘’serotonin’’ ve sekizinci grupta ‘’şizofreni’’ anahtar kelimelerinin yer aldığı görülmektedir. İkinci grup bağlantılarına bakıldığında sağlıklı olma ve olmama haline kişiliğin etkisinin inceleyen çalışmaları oluşturduğu görülmektedir. Üçüncü

Yıldız Sos Bil Ens Der, Cilt. 7, Sayı. 2, pp. 99–111, Aralık, 2023

Şekil 2. Bilimsel Haritalama. grup daha çok ergenlik dönemi kapsamında kişiliğin gelişimi üzerine yapılan çalışmaları yansıttığı düşünülmektedir. Dördüncü grupta revize edilmiş TCI’ın test edilmesine dair konuların çalışılmıştır. Beşinci grup mizaç boyutları ve kişilik özellikleri çalışmalarını ifade etmektedir. Altıncı grubun depresyonun mizaç ve karakter ilişkisini ortaya koyan çalışmaları yansıttığı düşünülmektedir. Yedinci grup ve sekizinci grup tek anahtar kelimelerden meydana gelmiş olup farklı bulgularla değerlendirilmesinin uygun olacağı düşünülmektedir. Şekil 3’de anahtar kelimelerin zamansal değişimi görselleştirilmiştir. Bu haritada mordan sırasıyla mavi, yeşil ve sarıya doğru gidildikçe güncel anahtar kelimeleri yansıttığı bilinmektedir (Şehitoğlu vd., 2021). Buna göre kişilik, mizaç ve karakter temalarının ana araştırma konusu olmasına rağmen başka bir ifadeyle etkisini en çok yitirmesi beklenen temalar olmalarına rağmen günümüzde etkisinin güçlü olduğu araştırma konularından olduğu görülmüştür. Kişilik bozuklukları temasının bu modelde en eski araştırma konusu olarak kaldığı görülmüştür. Bu haritaya göre en güncel anahtar kelimelerin ise ‘’dayanıklılık’’, ‘’iyi oluş’’, ‘’psikopataoloji’’ ve ‘’kişilik özellikleri’’ olduğu görülmüştür.

Sonuç VE Tartişma

Mizaç ve karakter hakkında yapılan bilimsel araştırma sayısı son yıllarda artmıştır. İlgili literatür incelendiğinde mizaç ve karakter araştırmalarında ön plana çıkan modelin ise Cloninger’e ait olan kişilik modeli olduğu görülmektedir. Bu durumun nedeni, Cloninger’in psikobiyoljik modeli sayesinde mizaç ve karakter kavramlarını tanımlanması ve kişiliğin hangi alanları üzerinde etkili olduklarına dair yıllardır yapılmakta olan akademik araştırmalara sistemik olarak cevap vermesidir. Bu araştırmanın amacı ise Cloninger’in psikobiyoljik modelinin kullanıldığı mizaç ve karakter çalışmaları üzerinden bibliyometrik analiz yaparak Cloninger’in psikobiyoljik modelinin kullanıldığı araştırmalardaki araştırma eğilimlerini belirlemektedir. Bu sayede gelecekte yapılacak mizaç ve karakter çalışmalarında araştırmacılara projeksiyon tutulacağı düşünülmektedir. Dolayısıyla araştırma soruları, Cloninger’in psikobiyoljik modelinin kullanıldığı mizaç ve karakter çalışmalarındaki en temel ve en güncel araştırma konularını tespit etmeye yönelik kurgulanmıştır. Araştırma yönetimi olarak bibliyometrik araştırma yöntemi seçilmiş, bulgular ise ortak kelime

Yıldız Sos Bil Ens Der, Cilt. 7, Sayı. 2, pp. 99–111, Aralık, 2023

Şekil 3. Güncel Bilimsel Haritalama. analizi, sosyal ağ analizi ve bilimsel haritalama yöntemleri kullanılarak raporlanmıştır. Ayrıca araştırma verileri bibliyometrik analizler için güvenilir bir kaynak olarak kabul edilen Web of Science veri tabanından elde edilmiş, analizler için ise PAJEK ve Vosviewer yazılımlarından faydalanılmıştır. Araştırma verilerine Web of Science veri tabanında Cloninger’in psikobiyoljik modeli konulu makaleler taraması yoluyla ulaşılmış, analizler toplam 194 makalede bulunan anahtar kelime üzerinden yapılmıştır. Araştırma bulgularına göre Cloninger’in psikobiyoljik modelinin kullanıldığı mizaç ve karakter çalışmalarında en sık kullanılan araştırma konuları; ‘’kişilik’’, ‘’karakter ve mizaç’’, ‘’TCI’’, ‘’Cloninger’in psikobiyolojik modeli’’ ve ‘’zarardan kaçınma’’ dır. Ayrıca yapılan SAA sonuçlarına göre derece merkeziliği ve arasındalık merkeziliği metrikleri açısından ön plana çıkan araştırma konuları ise ; ‘’kişilik’’, ‘’karakter ve mizaç’’, ‘’TCI’’, ‘’zarardan kaçınma’’ ve ‘’Cloninger’in psikobiyolojik modeli’’ dir. Buna göre cloninger’in psikobiyolojik modeli daha sık kullanılan anahtar kelime olmasına rağmen diğer ağlar bağlantı sayısının ve ağları bağlama kapasitesinin zarardan kaçınma anhtar kelimesinden düşüktür. Bu iki bulgunun birlikte yorumlanması araştırma sorusu 1’nin cevabını vermiştir. Dolayısıyla Cloninger’in psikobiyoljik modelinin kullanıldığı mizaç ve

karakter çalışmalarındaki en temel araştırma konuları kişilik, karakter ve mizaç, mizacın alt boyutlarından zarardan kaçınma ve yenilik arayışı mizaç tipleri, karakter boyutlarının üçüdür. Araştırma sorusu 2’nin cevabı için ortak kelime analizi sonuçlarının görselleştirilmesine yarayan bilimsel haritalama yapılmıştır. Bilimsel haritalama sonuçlarına göre Cloninger’in psikobiyoljik modelinin kullanıldığı mizaç ve karakter çalışmalarında en temel araştırma konuları arasındaki en güncel araştırma konuları ‘’iyi oluş’’, ‘’dayanıklılık’’, ‘’psikopatoloji’’ ve ‘’kişilik özellikleri’’ dir. Mizaç boyutlarının düşük veya yüksek puanlarının kombinasyonları neticesinde mizaç özellikleri profillerine sahip üç mizaç kümesi belirlenmiştir. Bunlar güvenilir, hassas ve antisosyal özelliklerdir. Benzer biçimde karakter alt boyutlarının düşük ve yüksek puanlarının kombinasyonları neticesinde beş karakter profili belirlenmiştir. Bunlar becerikli, organize, yaratıcı, bağımlı ve kayıtsız özellikler olarak tanımlandı. Güvenilir mizaç profiline sahip kişilerin yüksek iyi oluş yatkınlıkları bulunduğu belirtilmiştir. Becerikli, organize ve yaratıcı profillerin de iyi oluş yatkınlıklarının yüksek olduğu ifade edilmiştir. Gen çalışmaları ışığında fenotipik ağ kümeleri ortaya atılmıştır. Bunlar yaratıcı-güvenilir, organize güvenilir ve duygusal-güvenilmez kümelerdir. Buna göre sağ-

Yıldız Sos Bil Ens Der, Cilt. 7, Sayı. 2, pp. 99–111, Aralık, 2023

lıklı olmaya en yatkın ağ yaratıcı-güvenilir ağdır. ‘’iyi oluş’’, ‘’dayanıklılık’’ ve ‘’kişilik özellikleri konuları özellikle gen çalışmaları neticesinde oluşturulan profillerin hastalık ve semptomların altında yatan mekanizmaları açıklamada ve varolan ilişkiyi açıklarken ortaya çıkmış temalardır. Araştırma bulgularından hareketle Cloninger’in psikobiyoljik modelinin kullanıldığı mizaç ve karakter çalışmalarının gelecekte özellikle kronik hastalık ve kronikleşmiş semptomların belirleyicisi olarak araştırmalarda daha çok yer alacağı düşünülmektedir. Çeşitli uyaranların, mizacın altında yatan moleküler sistemleri, etkili müdahaleler için fırsatlar sağlayan koordineli yollarla harekete geçirdiği ifade edilmiştir. Bununla birlikte, bu doğal uyaranların etkili bir şekilde nasıl kullanılacağını açıklığa kavuşturmak için klinik çalışmalara büyük ihtiyaç olduğu, sağlığı ve iyi oluşu düzenleyen psikobiyolojik ve genetik ağların öğrenme ve hafıza sistemlerine karşılık geldiğini kabul edilmeye başlandığında, moleküler, nörobiyolojik ve psikososyal süreçler hakkındaki bilgileri bütünleştiren psikiyatriye kanıta dayalı bir yaklaşım geliştirme ve savunma fırsatına ve sorumluluğuna sahip olunacağı ifade edilmiştir (Cloninger vd., 2019). Mizaç tedavilerinin, öğrenme ve hafızanın üç sistemini de koordineli bir şekilde ele aldığında en etkili olduğuna dair kapsamlı kanıtlar vardır: sağlığı ve iyi oluşu geliştirmede güçlü ve tutarlı bir şekilde etkili olmak için davranışsal koşullandırma, kasıtlı öz kontrol ve öz-farkındalık değerlendirmesinin entegre edilmesi gerektiği ifade edilmiştir (Zwir, 2021; Nigg vd., 1999; Cloninger&Cloninger, 2013; Mirowsky&Ross, 1998; Hayes&Orsillo&Roemer 2010; Cloninger, 2013). Başka bir deyişle, bir kişinin mevcut iyi oluşunu hem mizacına hem de karakterine bağlamak, bir kişinin değişmesi için güçlü bir motivasyon sağlamaktadır (Cloninger&Cloninger, 2011). Psikobiyolojik yaklaşımların genellikle var olan semptomları ‘’bozukluk’’ sınıflandırması içerisinde ele aldığı görülmüştür. Cloninger’in güncel çalışmaları mizaç ve karakterin net tanımını ortaya koymakla beraber bunların subklinik alanlarda incelenmesine doğru evrimleştiği görülmektedir. Temel araştırma konularından kişilik bozukluğu kavramının bu bakış açısıyla eski gücünü kaybeden araştırma konusu olduğu düşünülebilir. Onun yerine kişilik özellikleri kavramı daha güncel araştırma konusu haline gelmiştir. Önemli parametlerin farklılık ve özgünlük araştırdığını; kronik biçimde devam eden rahatsızlık yaratan sağlık sorunlarının kişilere dair özgün niteliklere göre değişebileceği yaklaşımı geliştirilmiştir. Bu model artık belirli hastalıkların kronikleşme durumunu kişilik ile açıklamaya yönelik araştırmaların arttırılmasının koruyucu sağlık açısından önemini ortaya koymaktadır. Psikobiyolojik model üzerine yaptığımız bibliyometrik çalışmanın bu modeli anlamada modelin atladığı basamakları bilimsel ve görselleştirme çalışmalarıyla sistematik biçimde ortaya koymuştur. Bu modelin günümüzde birçok klinik çalışmaya nasıl güçlü biçimde dahil edilebileceği sistematik biçimde önerilmiştir. Umarız bu bibliyometrik ça-

lışma bu modeli çalışmalarına dahil edecek araştırmacılara özet bir bakış açısı sunacaktır. Araştırmada sadece Web of Science veri tabanının kullanılmış olması bu araştırmanın kısıtıdır. Gelecekte yapılacak araştırmalar SCOPUS başta olmak üzere diğer veri tabanlarından faydalanarak aynı araştırmayı tekrarlayabilir. Ayrıca bu araştırmada anahtar kelimeler tüm yıllar üzerinden incelenmiştir. Anahtar kelimelerin SAA değerleri ve kullanım sıklıkları beşer yıllık peryotlara ayrılarak daha detaylı bir şekilde incelenebilir. Etik: Bu makalenin yayınlanmasıyla ilgili herhangi bir etik sorun bulunmamaktadır. Hakem Değerlendirmesi: Dış bağımsız. Yazarlık Katkıları: Fikir: H.Ş.; Tasarım: H.Ş.; Denetleme: O.Y.; Kaynaklar: H.Ş., O.Y.; Veri Toplanması ve/veya İşlemesi: H.Ş.; Analiz ve/veya yorumlama: H.Ş.; Literatür Taraması: H.Ş.; Yazıyı Yazan: H.Ş., O.Y.; Eleştirel İnceleme: O.Y. Çıkar Çatışması: Yazar, bu makalenin araştırılması, yazarlığı ve/veya yayınlanması ile ilgili olarak herhangi bir potansiyel çıkar çatışması beyan etmemiştir. Finansal Destek: Yazarlar bu çalışma için finansal destek almadıklarını beyan etmişlerdir. Ethics: There are no ethical issues with the publication of this manuscript. Peer-review: Externally peer-reviewed. Author Contributions: Concept: H.Ş.; Design: H.Ş.; Supervision: O.Y.; Resources: H.Ş., O.Y.; Data Collection and/or Processing: H.Ş.; Analysis and/or Interpretation: H.Ş.; Literature Search: H.Ş.; Writing Manuscript: H.Ş., O.Y.; Critical Review: O.Y. Conflict of Interest: The author declared no potential conflicts of interest with respect to the research, authorship, and/or publication of this article. Financial Disclosure: The authors declared that this study has received no financial support.

Share and Cite