Local Administrations Fight Against the Pandemic The Example of Izmir Karabağlar District

2.1. İlçenin Kuruluş Süreci ve Genel Özellikleri

Karabağlar, 22.03.2008 tarih ve 26824 sayılı Resmî Gazete’de yayınlanan 6 Mart 2008 tarihinde kabul edilen 5747 sayılı Büyükşehir Belediyesi Sınırları İçerisinde İlçe Kurulması ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’da belirtilen esaslar çerçevesinde Konak ilçesinden ayrılarak kurulmuştur. İlçe 55 mahalle ve iki köyden oluşmuştur. 6/12/2012 tarih ve 28489 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 6360 sayılı On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması İle Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun kapsamında Kavacık ve Tırazlı Köyleri mahalle statüsüne geçmiştir. 2015 yılında ise Karabağlar Belediyesi Meclis kararı ile Uzundere Toplu Konut İdaresi (TOKİ) Konutlarının bulunduğu bölge, Uzundere Mahallesi’nden bölünerek 58’inci mahalle olarak Yaşar Kemal Mahallesi adı ile ilçede yerini almıştır. Karabağlar, İzmir’in güney bölümündeki anakent ilçeler arasında yer almaktadır. Kuzeyinde Konak, doğusunda Buca ve Gaziemir, güneyinde Menderes, batısında Güzelbahçe ve Seferihisar, kuzeybatısında Balçova ve Narlıdere ilçeleri yer almaktadır. İlçe yerleşkesi 2700 hektarlık alana kuruludur. Karabağlar’ın batı yönünde yer alan Kavacık ve Tırazlı köylerinin bulunduğu dağlık ve boş alanları ile toplamda 9.870 hektarlık bir alanı kaplamaktadır. (Karabağlar Belediyesi Strateji Geliştirme Müdürlüğü, 2020).

2.3. Demografik Yapı

Toplam 58 mahallesi bulunan Karabağlar İlçesinin 2018 TÜİK verilerine göre toplam nüfusunun, 243.309’ı kadın (%50,7), 236.677’si (%49,3) erkektir (Karabağlar Belediyesi Strateji Geliştirme Müdürlüğü, 2020). Karabağlar İlçesinde yaşayan halkın, nüfusta kayıtlı oldukları yere göre yapılan sıralamada, ilk on sırada yer alan iller Şekil 1’de gösterilmiştir.

2.2. Ekonomi

İlçede genelde, küçük ve orta büyüklükteki işletmeler faaliyet göstermektedir. Karabağlar’ın İzmir merkezinin çok yakınında ve güney çıkışında yer alması, ilçenin küçük, orta sanayi ve toptan ticaret yönünden bir cazibe merkezi haline gelmesini sağlamıştır. Karabağlar’da öncelikle en çok firma sayısı incelendiğinde toptancılık, mobilya ve diğer ürünler imalatı ve perakendecilik sektörleri göze çarpmaktadır. Mobilya sektöründen küçük ve orta düzeyde birçok işletme bulunmakta, bu işletmelerin ise genellikle perakende üzerine çalıştıkları, mobilya imalatının da rekabet sorunları nedeniyle gözle görülür bir düzeyde azalmaya

Şekil 1. İlçede Yaşayanların Nüfusa Kayıtlı İlk On ile Göre Dağılımı.

Yıldız Social Science Review, Vol. 8, No. 2, pp. 94–107, 2022

Buna göre ilçede yaşayan nüfusun %70’i İzmir dışındaki illerin nüfusuna kayıtlıdır. Bu durum ilçenin yoğun bir göç aldığını göstermektedir. Farklı illerin nüfuslarına kayıtlı olan vatandaşlarımız arasında ilk iki sırayı Mardin ve Konya’nın aldığı görülmekte olup Doğu Anadolu, İç Anadolu ve Ege Bölgelerinden vatandaşların ilçeyi tercih ettiği görülmektedir (Karabağlar Belediyesi Strateji Geliştirme Müdürlüğü, 2020). Şekil 2’de belirtildiği üzere, ilçe nüfusunun %20’sini 0-14 yaş aralığındaki bireyler, %7’sini 15-19 yaş aralığındaki bireyler, %46’sını 20-49 yaş aralığındaki bireyler ve %27’sini de 50 yaş üzeri bireyler oluşturmaktadır. Bu durum ilçede genç ve dinamik nüfusun yoğun olarak yaşadığını göstermektedir (Karabağlar Belediyesi Strateji Geliştirme Müdürlüğü, 2020). İlçede yaşayan ve Belediye kayıtlarında yer alan engelli bireylerin sayısı Şekil 3’te gösterilmiştir. 2018 yılı içerisinde ilçenin verdiği göç miktarı aldığı göç miktarından %18 oranında fazladır. Şekil 4’te de belirtilen 20152018 verileri incelendiğinde 2018 yılında ilçenin aldığı ve verdiği göç miktarında %100 oranında artış meydana gelmiştir (Karabağlar Belediyesi Strateji Geliştirme Müdürlüğü, 2020). Eğitim; Karabağlar’ da 37 ilkokul ve 27 ortaokul, 12 Anadolu Lisesi, 4 İmam Hatip Ortaokulu ve 6 İmam Hatip Lisesi, 17 özel anaokulu, 2 özel ilkokul, 3 özel ortaokul ve 3 de özel lise bulunmaktadır. Bu okullarda 74.501 öğrenci eğitim görmekte ve 4.126 öğretmen ise görev yapmaktadır. İlçedeki 1.880 derslik olup derslik başına düşen öğrenci sayısı; ilkokul ve ortaokullarda 38, ortaöğretimde 31, mesleki teknik liselerde ise 36’dır (İzmir Karabağlar İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü, 2021).

Yükseköğrenimde ise, İzmir Demokrasi Üniversitesi ve Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi de ilçe sınırlarında yer almaktadır. İlçede yaşayanların eğitim düzeyine göre kişi sayısı ve oranı Tablo 1’de gösterilmiştir. Buna göre ilçede ilköğretim ve daha az seviyede eğitim almış kişilerin oranı %41,19’dur (Karabağlar Belediyesi Strateji Geliştirme Müdürlüğü, 2020). Sağlık; ilçede İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesi ve İzmir Bozyaka Eğitim ve Araştırma Hastanesi olmak üzere 2 adet büyük yatak kapasiteli hastane hizmet vermektedir (Karabağlar Kaymakamlığı, 2021a). İlçede, İlçe Sağlık Müdürlüğü’ne bağlı olarak 151 adet Aile Hekimliği Birimi (AHB), iki Sağlıklı Hayat Merkezi, bir Göçmen Sağlığı Merkezi, bir Sağlık Evi, bir Verem Savaş Dispanseri bulunmaktadır, AHB’lerde birinci basamak tedavi edici sağlık hizmetleri ve koruyucu sağlık hizmetleri sunulmaktadır (Karabağlar Kaymakamlığı, 2021a). Ayrıca Karabağlar Belediyesi Sağlık İşleri Müdürlüğü de 2011 yılından bu yana ilçede koruyucu hekimlik ve halk sağlığı hizmetleri vermektedir.

2.4. Belediyeye Ait Merkezler

Belediye tarafından bu hizmete ihtiyaç duyulan mahallelerde semt merkezleri açılmıştır. Merkezlerde göçten etkilenmiş, kentte sunulan hizmetlere ulaşamayan ve fırsat eşitliğinden yoksun kalan gruplara, toplumsal cinsiyet eşitliği kapsamında koruyucu ve önleyici, geliştirici, eğitici hizmetler sunulmaktadır. Kadınların ve erkeklerin toplumsal yaşamın her alanına eşit katılımları, kadının bireysel yönlerinin güçlendirilmesi ve istihdama katılımının sağlanması amacıyla çalışmalar yürütülmektedir. Bu merkezlerden hizmet alan vatandaşlara, iş ve mesleki beceri kursları, hobi kursları ayrıca çocuklara yönelik olarak da yaz okulları düzenlenmektedir. İlçede 15 semt merkezi ve bir adet kurs merkezi bulunmaktadır. Karabağlar Belediyesi Sosyal Etkinlik Merkezi’nde (KARBEM), ilçede yaşayan lise, üniversite hazırlık ve ara sınıflardaki öğrencilere eğitimde fırsat eşitliği sağlamak amacıyla ücretsiz eğitimler verilmektedir.

3.1. Covid-19 Pandemisi

T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü Bilimsel Danışma Kurulu’nun 27 Kasım 2020 tarihli Covid-19 (SARS-CoV-2 ENFEKSİYONU) Genel Bilgiler, Epidemiyoloji ve Tanı Raporu’nda hastalık ve yayılma süreci şu şekilde açıklanmıştır: “Çin’in Hubei Eyaleti, Vuhan Şehrinde, 31 Aralık 2019’da etiyolojisi bilinmeyen pnömoni vakaları bildirilmiştir. Vakalarda ateş, nefes darlığı ve radyolojik olarak bilateral akciğer pnömonik infiltrasyonu ile uyumlu bulgular tespit edilmiştir.

Yıldız Social Science Review, Vol. 8, No. 2, pp. 94–107, 2022

Tablo 1. Bitirilen Eğitim Düzeyine Göre Kişi Sayısı ve Oranı Eğitim Düzeyi

Okuma Yazma Bilmeyen Okuma Yazma Bilen Fakat Bir Okul Bitirmeyen İlkokul İlköğretim Ortaokul veya Dengi Meslek Ortaokul Lise ve Dengi Meslek Okulu Yüksekokul veya Fakülte Yüksek Lisans (5 veya 6 Yıllık Fakülte Dahil) Doktora Bilinmeyen

Kaynak: Karabağlar Belediyesi Strateji Geliştirme Müdürlüğü, 2020.

DSÖ’nün Çin Halk Cumhuriyeti’ne ait Covid-19 raporuna göre ölüm vakaları genellikle ileri yaştaki ya da eşlik eden sistemik hastalığı (hipertansiyon, diyabet, kardiyovasküler hastalık, kanser, kronik akciğer hastalıkları başta olmak üzere diğer immunsüpresif durumlar) olan bireyler olmuştur. İlk importe vaka 13 Ocak 2020’de Tayland’dan bildirilen, 61 yaşındaki Çinli bir kadındır. İlerleyen günlerde importe vaka bildiren ülkelerin sayısı giderek arttığı gibi Şubat ayı sonlarında yerli bulaşın yaşandığı ülkeler ortaya çıkmaya başlamıştır. Mart 2020 başı itibariyle Çin’de salgının hızı yavaşlarken, İran, Kore Cumhuriyeti (Güney Kore) ve İtalya’da Covid-19 vakalarında ve bu enfeksiyona bağlı ölümlerde artış görülmüştür. Devam eden süreçte önce Avrupa sonrasında Kuzey Amerika’da ciddi vaka artışları görülmüştür. Hastalık, insandan insana bulaşma özelliği nedeniyle hızla yayılmıştır. Ülkemizde ilk Covıd-19 vakası 11 Mart 2020’de saptanmıştır. Aynı gün Dünya Sağlık Örgütü tarafından pandemi ilan edilmiştir.” (T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, 2020). Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı, Covid-19 salgınını, ortaya çıkan sağlık krizinin yanında, dikkat çekici seviyede insan kaybına ve işsizliğe neden olduğunu, benzersiz bir insanlık krize dönüştüğünü, bu durumdan da en fazla, en yoksulların, kadınların ve çocukların etkilendiği bir sorun olarak tanımlamıştır (UNDP, 2020).

3.2. Sosyal Kırılganlık

Bireylerin ve/veya toplumların sergilediği kırılganlık durumları çeşitli sosyo-psikolojik boyutlarda değerlendirilmektedir. Sosyal kırılganlık kavramı, dış stres faktörlerine bağlı olarak (ATSDR, 2021) ilgili bireylerin/toplumların zarar görebilirliklerini ifade etmektedir (Ortakavak vd., 2019). Sosyal kırılganlık, farklı disiplinlerde gerçekleştirilen birçok farklı çalışmanın odak noktası olmuş ve çok farklı faktör açısından değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Sosyo-ekonomik durum/statü, sahip olunan işin kolay/ zor kaybedilebilir olması, eğitim düzeyi (Lindell ve Perry, 2003), yaş, cinsiyet (Dwyer vd., 2004), etnik köken (Blaikie vd., 1994), demografik göstergeler gibi birçok etmen sos-

yal kırılganlığın ortaya çıkmasında önemli bir rol sahiptir. Ancak bu noktada önemli olan nokta, sosyal kırılganlığın ortaya çıkmasına neden olan bir risk unsurunun varlığıdır (Ortakavak vd., 2019). Ortaya çıkabilecek risk unsurları doğal afetlerden ekonomik kayıplara, yer değiştirmelere kadar geniş bir yelpaze oluşturmaktadır (Drakes vd., 2021). Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNPD) 2014 yılında “İnsani İlerlemeyi Sürdürmek: Kırılganlıkları Azaltmak ve Dayanıklılık Oluşturmak” başlığı ile direkt olarak konuya odaklandığı İnsani Gelişme Raporu’nda risk unsurlarını şu şekilde açıklar: “Doğal afetler yoksulluk, eşitsizlik, çevrenin bozulması ve zayıf yönetişim gibi kırılganlıkların ortaya çıkmasına neden olur ve bu tür kırılganlıkları körükler. Afetlere karşı yeterince hazırlık yapmamış, ortaya çıkabilecek risklerden habersiz ve bu riskleri ortadan kaldırmaya yönelik asgari düzeyde kapasiteye sahip ülkeler ve toplumlar afetlerin etkilerinden çok daha ciddi biçimde muzdarip olurlar. Bu nedenle, ulusal ve bölgesel erken uyarı sistemlerini güçlendirmek için daha fazla çaba sarf edilmesi gereklidir. Doğal tehlikeler çoğunlukla pek çok ülkeyi eş zamanlı olarak etkilediğinden, erken uyarı konusunda bölgesel iş birliği oldukça etkili olabilir. Erken uyarı, afet riskini azaltma konusunda kilit bir unsurdur: Hayat kurtarır ve afetlerden kaynaklanan sosyo-ekonomik ve maddi kayıpları azaltır” (UNDP, 2014). Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı 2014 yılı İnsani Gelişme Raporu’nda belirtildiği ve Tablo 2’de özetlendiği gibi; “Kırılganlık; ekonomi, doğal afetler, savaşlar, demografik, cinsiyet, sağlık, sosyal güvenlik, toplumsal çatışmalar vb. nedeniyle ortaya çıkmaktadır. Tablodan da anlaşılacağı üzere kadınlar, engelliler, göçmenler, azınlıklar, çocuklar, yaşlılar ve gençler gibi kırılgan gruplar doğal afetlere, iklim değişikliğine ve endüstri kazalarına karşı daha kırılgan olurken yoksullar, kayıt dışı çalışanlar ise daha çok ekonomik şoklara ve sağlık şoklarına karşı kırılgan hale gelmektedirler.” Bu çalışmada konu edinilen risk unsuru ise küresel çapta başta sağlık problemi olarak çıkan ancak sonrasında çok çeşitli küresel sorunları da beraberinde getiren Co-

Yıldız Social Science Review, Vol. 8, No. 2, pp. 94–107, 2022

Yoksullar, toplumdan dışlanmış Ekonomik şoklara, sağlık kayıt dışı çalışanlar şoklarına Kadınlar, engelliler, göçmenler, Doğal afetler, iklim değişikliği, azınlıklar, çocuklar, yaşlılar, gençler endüstri kazaları Bütün toplumlar, bölgeler Çatışma, iç karışıklık

Kısıtlı yetkinlikler Yer, toplumdaki konum, yaşam döngüsündeki hassas dönemler Yetersiz toplumsal bütünlük, tepkisiz devlet kurumları, zayıf yönetişim

vid-19’un yarattığı kriz ortamı, çalışmaya konu olan toplum ise yukarıda demografik ve sosyo-ekonomik statüsü hakkında bilgi sunulan İzmir’in Karabağlar ilçesi ile sınırlandırılmış olan coğrafyada yaşayan nüfustur. Covid-19 pandemisi, hastalık bulaşan kişilere sadece fiziksel acılar yaşatmamakta; başta hasta kesiminde ve toplumun geri kalanında farklı ruh hallerinin de ortaya çıkmasına sebep olmaktadır. Bununla beraber; ülkelerin ekonomik sorunlar yaşaması sonucunda kişilerin ve ailelerin ekonomik yönden zayıflaması, salgın sürecinde okulların kapalı olması nedeniyle eğitime devam eden bireylerin olumsuz etkilenmeleri, gıda ve sağlık hizmetleri gibi temel ihtiyaçlara erişimde sıkıntıların ortaya çıkması sürecin etkilerinin daha da derinleşmesine sebep olmuştur. Covid-19 pandemisinin toplumun her kesimini etkilemekte olduğu bir gerçek olmasına karşın; yoksul kesim, engelli bireyler, yaşlılar, çocuklar ve gençler gibi belirli grupların daha fazla olumsuz etki altında kaldıklarını belirtmek gerekmektedir. Bununla birlikte, pandeminin etkilerinin evsizler, göçmenler ve kadınlar açısından da daha şiddetli olduğu tartışma konusu haline gelmektedir (Kara, 2020).

4.1. 5393 Sayılı Belediye Kanunu

Belediye Kanunu’nun hemşeri hukukunu içeren 13. maddesinde, “Herkes ikamet ettiği beldenin hemşerisidir. Hemşerilerin, belediye karar ve hizmetlerine katılma, belediye faaliyetleri hakkında bilgilenme ve belediye idaresinin yardımlarından yararlanma hakları vardır. Yardımların insan onurunu zedelemeyecek koşullarda sunulması zorunludur” denilmekte; ayrıca “Belediye, hemşeriler arasında sosyal ve kültürel ilişkilerin geliştirilmesi ve kültürel değerlerin korunması konusunda gerekli çalışmaları yapar” hükmüne de yer vererek Kanun, belediyelere yerelde sosyal ve kültürel konularda sorumluluklar ve görevler yüklediği de anlaşılmaktadır. Belediyenin görev ve sorumluluklarının belirtildiği 14. maddesinin (a) bendinde “Belediye, mahallî müşterek nitelikte olmak şartıyla; İmar, su ve kanalizasyon, ulaşım gibi kentsel alt yapı; coğrafî ve kent bilgi sistemleri; çevre ve çevre sağlığı, temizlik ve katı atık; zabıta, itfaiye, acil yardım, kurtarma ve ambulans; şehir içi trafik; defin ve mezarlıklar; ağaçlandırma, park ve yeşil alanlar; konut; kültür ve sanat, turizm ve tanıtım, gençlik ve spor orta ve yükseköğrenim öğrenci yurtları; sosyal hizmet ve yardım, nikâh, meslek ve beceri kazandırma; ekonomi ve ticaretin geliştirilmesi hizmetlerini yapar veya yaptırır. Büyükşehir belediyeleri ile nüfusu 100.000’in üzerindeki belediyeler, kadınlar ve çocuklar için konukevleri açmak zorundadır. Diğer belediyeler de mali durumları ve hizmet önceliklerini değerlendirerek kadınlar ve çocuklar için konukevleri açabilir.” denilmektedir. (b) bendinde ise; “Gıda bankacılığı yapabilir.” denmekte, “Belediye hizmetleri, vatandaşlara en yakın yerlerde ve en uygun yöntemlerle sunulur. Hizmet sunumunda engelli, yaşlı, düşkün ve dar gelirlilerin durumuna uygun yöntemler uygulanır” denilerek belediyelerin hizmet sunumunda uygun yöntemlerin belirlenmesinin gerekliliği ortaya konulmuştur. Buna göre belediyeler, “mahallî müşterek” nitelikte olmak şartıyla, “sağlıkla ilgili her türlü tesisi” açabilir ve işletebilir. Kanun’da da belirtildiği gibi hali hazırda birçok belediye, sağlık tesisleri kurarak vatandaşa sağlık hizmeti sunmaktadır. Belediyeler, 5393 sayılı Kanun’un 48. maddesine istinaden kurdukları Sağlık Müdürlükleri bünyesinde oluş-

turdukları polikliniklerde hemşerilerine ayakta ve yatarak tedavi hizmetleri sunmaktadır. Sunulan bu hizmetler, yerel yönetimlerin, halk sağlığını korumaya yönelik koruyucu hekimlik uygulamalarıdır. Kanun’un 38. maddesinin (m) bendinde, “Belde halkının huzur, esenlik, sağlık ve mutluluğu için gereken önlemleri almak, (n) bendinde ise bütçede yoksul ve muhtaçlar için ayrılan ödeneği kullanmak, engellilere yönelik hizmetleri yürütmek ve engelliler merkezini oluşturmak” denilerek yerelde toplumsal refahın arttırılmasını sağlamak, belediye başkanının görevleri arasında sayılmıştır. Yine Kanun’un mali hükümler kısmında yer alan ve belediye giderlerinin belirtildiği 60. maddesinin (i) bendinde, “dar gelirli, yoksul, muhtaç ve kimsesizler ile engellilere yapılacak sosyal hizmet ve yardımlar, sosyal harcama kalemi” olarak ifade edilmiştir. Belediye Kanunu’nun, yetkileri ve imtiyazları içeren 15. maddesinin (a) fıkrasında ise “Belde sakinlerinin mahallî müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla her türlü faaliyet ve girişimde bulunur.” diyerek yerelde ortaya çıkabilecek yeni ihtiyaçlara göre yerel yönetimin hizmet ve faaliyet alanlarının geniş tutulması konusunda yasa belediyelere geniş yetkiler tanımıştır. Belediyeler kanunların kendisine yüklemiş olduğu görev, yetki ve sorumluluklar çerçevesinde insan, toplum, çevre ve hayvan sağlığı konularında birçok faaliyet sunmaktadır. Ülkemizde, Sağlık Bakanlığı Koronavirüs Bilim Kurulunun almış olduğu kararlara istinaden Cumhurbaşkanlığı ve ilgili Bakanlıklar tarafından yapılan yeni düzenlemelerle birlikte, salgın yayılımını önlemek ve yeni normal sürece geçiş kapsamında alınan bu kararlar ve oluşan politikalar çerçevesinde yerel yönetimler, yerelde pandemiye ve pandeminin sebep olduğu halk sağlığı sorunlarına, sosyo-ekonomik sorunlara ve sokak hayvanlarının beslenmesi, ortak kullanım alanlarının dezenfeksiyonu gibi ortaya çıkan yeni durumlara göre bir takım tedbirler almaya başlamıştır. Kanun’un 14. maddesinin (a) fıkrasında belirtildiği üzere, belediye “mahallî müşterek” nitelikte olmak koşuluyla hemşerilerine “sosyal hizmet ve yardım” sunar. Pandeminin neden olduğu sosyo-ekonomik sorunlara müdahalenin ana gündem maddesini kırılgan gruplara yönelik yapılan sosyal yardım ve sosyal hizmet uygulamaları oluşturmuştur.

4.2. 5216 Sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu

10.07.2004 tarihli 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’na göre, büyükşehir belediyesi; “Sınırları il mülki sınırı olan ve sınırları içerisindeki ilçe belediyeleri arasında koordinasyonu sağlayan; idarî ve malî özerkliğe sahip olarak kanunlarla verilen görev ve sorumlulukları yerine getiren, yetkileri kullanan; karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişisi” olarak tanımlanmaktadır. Büyükşehir belediyesinin görev, yetki ve sorumlulukları Kanun’un üçüncü bölümünde düzenlenmektedir. Büyükşe-

Yıldız Social Science Review, Vol. 8, No. 2, pp. 94–107, 2022

hir ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumluluklarını içeren 7. madde (v) bendinde; “sağlık merkezleri, hastaneler, gezici sağlık üniteleri ile yetişkinler, yaşlılar, engelliler, kadınlar, gençler ve çocuklara yönelik her türlü sosyal ve kültürel hizmetleri yürütmek, geliştirmek ve bu amaçla sosyal tesisler kurmak, meslek ve beceri kazandırma kursları açmak, işletmek veya işlettirmek bu hizmetleri yürütürken üniversiteler, yüksekokullar, meslek liseleri, kamu kuruluşları ve sivil toplum örgütleri ile işbirliği yapmak” denilmektedir. Kanun’un 7. maddesinin (f) bendinde, “büyükşehir ulaşım ana plânını yapmak veya yaptırmak ve uygulamak; ulaşım ve toplu taşıma hizmetlerini plânlamak ve koordinasyonu sağlamak…”, denilerek büyükşehir belediyesinin ulaşım ve toplu ulaşım konusundaki görev, yetki ve sorumluluklarını düzenlemektedir. 7. maddenin (m) bendinde, “Büyükşehir’in bütünlüğüne hizmet eden sosyal donatılar, bölge parkları, hayvanat bahçeleri, hayvan barınakları, kütüphane, müze, spor, dinlence, eğlence ve benzeri yerleri yapmak, yaptırmak, işletmek veya işlettirmek denilmekte”, (n) bendinde “gerektiğinde mabetler ile sağlık, eğitim ve kültür hizmetleri için bina ve tesisler yapmak, kamu kurum ve kuruluşlarına ait bu hizmetlerle ilgili bina ve tesislerin her türlü bakımını, onarımını yapmak ve gerekli malzeme desteğini sağlamak”, (i) bendinde ise “çevre sağlığına yönelik; sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak çevrenin, tarım alanlarının ve su havzalarının korunmasını sağlamak; ağaçlandırma yapmak; gayrisıhhî işyerlerini, eğlence yerlerini, halk sağlığına ve çevreye etkisi olan diğer işyerlerini kentin belirli yerlerinde toplamak; inşaat malzemeleri, hurda depolama alanları ve satış yerlerini, hafriyat toprağı, moloz, kum ve çakıl depolama alanlarını, odun ve kömür satış ve depolama sahalarını belirlemek, bunların taşınmasında çevre kirliliğine meydan vermeyecek tedbirler almak; büyükşehir katı atık yönetim plânını yapmak, yaptırmak; katı atıkların kaynakta toplanması ve aktarma istasyonuna kadar taşınması hariç katı atıkların ve hafriyatın yeniden değerlendirilmesi, depolanması ve bertaraf edilmesine ilişkin hizmetleri yerine getirmek, bu amaçla tesisler kurmak, kurdurmak, işletmek veya işlettirmek; sanayi ve tıbbî atıklara ilişkin hizmetleri yürütmek, bunun için gerekli tesisleri kurmak, kurdurmak diyerek görev ve sorumluluklarını bu çerçevede yerine getirmektedir”, denilerek çevrenin insan sağlığına uygun hale getirilmesi için gerekli düzenlemelerin yapılmasına olanak sağlanmaktadır. Kanun’un mali hükümlerinin yer aldığı altıncı bölümünün Belediye gelirlerini içeren 23. maddesinin (n) bendinde “şartlı ve şartsız bağışlar” denilmekte, büyükşehir belediyesinin giderlerini içeren 24. maddenin (j) bendinde ise “dar gelirli, yoksul, muhtaç ve kimsesizler ile engellilere yapılacak sosyal hizmet ve yardımlar” yer almaktadır. Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nun, büyükşehir belediyesinin görev, yetki ve sorumluluklarını düzenleyen maddelerine bakıldığında, ilçe belediyeleri ile koordinasyon içerisinde Kanun’un 7. maddesinde belirtilen hizmetlerin

Yıldız Social Science Review, Vol. 8, No. 2, pp. 94–107, 2022

sunumunun sağlanması, görev, yetki ve sorumlulukların buna göre yerine getirilmesi istenmektedir. Büyükşehir belediyeleri bu görev ve sorumluluklarını yerine getirirken hizmet sunumunda yerelde halkın katılımını sağlamak, dayanışma ve yardımlaşma gibi ortak yaşam kültürünü geliştirmek amacıyla Kanun’da yer alan şartlı ve şartsız bağışlar almakta, bunun için yardım kampanyaları da düzenleyebilmektedirler. 5393 sayılı Belediye Kanunu’nda olduğu gibi Büyükşehir Belediye Kanunu’nda da “mahallî müşterek” nitelik olmak koşulu ile kentte yaşayanların ihtiyaçlarının gidermek için oldukça geniş bir yetki alanı sunmaktadır. Tablo 3’te detaylı şekilde listelenen faaliyetler çerçevesinde; İzmir Büyükşehir Belediyesi sağlık, sosyal yardım ve sosyal hizmetler kapsamında; • İzmir Büyükşehir Belediyesi Eşrefpaşa Hastanesi İzmir Büyükşehir Belediyesi’ne bağlı 150 yatak kapasiteli 2. Basamak sağlık kuruluşu (hastane) hizmeti, • Veterinerlik hizmetleri, • Haşere Mücadele/İlaçlama hizmetleri, • Hava Kirliliği Denetim ve Ölçümleri, • Huzurevi Yaşı Bakım ve Rehabilitasyon Hizmetleri • Engelli Hizmetleri, • Kadınlara yönelik sunulan hizmetler, • Evde Sağlık Hizmetleri, • Acil durum ve sağlık hizmetleri vb. hizmetleri, sunmaktadır.

4.3. 1593 Sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu

Belediyenin sağlıkla ilgili görevleri 1930 yılında çıkarılan 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 20. maddesinde yer almaktadır. “Belediyelerin umumi hıfzıssıhha ve içtimai muavenete taallük eden mesailden ifasile mükellef oldukları vazifelere aşağıda zikredilmiştir.

İçilecek ve kullanılacak evsafı fenniyleyiz haiz su celbi. Lağım ve mecralar tesisatı. Mezbaha inşaatı. Mezarlıklar tesisatı ve mevta defni ve nakli işleri. Her nevi muzahrafatın teb’it ve imhası. Meskenlerin sıhhi ahvaline nezaret. Sıcak ve soğuk hamamlar tesisi. (Mülga: 24/6/1995-KHK-560/21 md.; Aynen kabul: 27/5/2004-5179/37 md.) • Umumi mahallerde halkın sıhhatine zarar veren amilleri izale. • Sari hastalıklarla mücadele işlerine muavenet. • Hususi eczane bulunmayan yerlerde eczane küşadı. • İlk tıbbi imdat ve muavenet teşkilatı. • Hastane, dispanser, süt çocuğu, muayene ve tedavi evi, aceze ve ihtiyar yurtları ve doğum evi tesis ve idaresi. • Meccani doğum yardımı için ebe istihdamı” Kanun’un 23. maddesinde ise, “Her vilayet merkezinde bir umumi hıfzıssıhha meclisi toplanır. Bu meclis mahalli sıhhat ve içtimai muavenet müdürü, nafıa mühendisi, maarif, baytar müdürü, mevcutsa sahil sıhhiye merkezi tabibi, bir hükümet ve belediye tabibi ve hastane baştabibi ile garnizon ve kıt'a bulunan yerlerde en büyük askeri tabip ve serbest sanat icra eden bir tabip ve bir eczacıdan ve belediye reisinden mürekkeptir. Meclis valinin veya valiye bilvekale sıhhiye müdürünün riyaseti altında içtima eder. Valinin tensip edeceği bir zat kitabet vazifesini ifa ve zabıtları tanzim eder” denilmektedir. Kanun’un 23. maddesinde pandemi ile mücadele sürecinde aktif rol oynayan bu süreçte önemi oldukça artan il ve ilçelerde halk sağlığına yönelik karar alma mekanizmalardan biri olan umumi hıfzıssıhha kurullarının kimlerden oluşacağı tanımlanmıştır. Kanunda belirtildiği gibi kurulda Belediye hekimi ve belediye başkanı karar alma mekanizması içerisinde aktif olarak yer almaktadır.

Tablo 3. Yerel Yönetimlerin Toplum Sağlığı, Sosyal Yardım ve Hizmetler Kapsamında Yürüttüğü Faaliyetler 1

5.1. İzmir Büyükşehir Belediyesi Tarafından Yapılan

Yardımlar İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından anakent ilçelerinde yapılan 2015-2020 yıllarını kapsayan sosyal yardımlar incelendiğinde Karabağlar ilçesinin gıda ve nakdi yardım alan ilçeler arasında ikinci sırada yer aldığı, yine pandemi sürecini kapsayan 2020 yılında Karabağlar ilçesinde toplam 29.336 kişiye gıda yardımının yapıldığı ve anakent ilçelerde en çok gıda yardımı yapılan ilçe olduğu anlaşılmaktadır. İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından metropol ilçelerde gerçekleştirilen sosyal yardımlar Tablo 4’te belirtildiği gibidir:

Tablo 4. İzmir Büyükşehir Belediyesi Tarafından Metropol İlçelerde Yapılan Sosyal Yardımlar Sıra No İlçe

1 Balçova Gıda 262 289 272 185 169 2.732 5.288 Nakdi 272 233 190 195 208 282 2 Bayraklı Gıda 1.770 1.738 1.580 1.536 1.407 14.528 32.194 Nakdi 1.796 1.547 1.312 1.330 1.252 2.578 3 Bornova Gıda 1.462 1.906 1.804 1.367 1.234 16.464 33.390 Nakdi 1.852 1.551 1.291 1.302 1.186 1.971 4 Buca Gıda 1.837 2.217 1.841 1.682 1.684 22.165 43.376 Nakdi 2.426 2.015 1.549 1.563 1.685 2.712 5 Çiğli Gıda 817 832 846 664 717 9.451 17.763 Nakdi 860 719 610 614 694 939 6 Gaziemir Gıda 370 387 360 279 319 4.227 8.244 Nakdi 397 351 254 254 389 657 7 Güzelbahçe Gıda 145 156 137 77 74 442 1.648 Nakdi 153 118 88 82 82 94 8 Karabağlar Gıda 3.182 4.152 3.672 3.221 3.281 29.336 68.943 Nakdi 4.189 3.630 2.943 3.078 3.049 5.210 9 Karşıyaka Gıda 1.100 1.063 1.013 969 970 8.134 19.722 Nakdi 1.181 1.027 930 954 1.039 1.342 10 Konak Gıda 6.092 7.850 7.147 6.922 7.376 28.481 107.364 Nakdi 7.760 6.934 6.259 6.463 6.773 9.307 11 Narlıdere Gıda 483 507 472 401 390 2.024 6.751 Nakdi 484 397 358 347 346 542

5.2. Karabağlar Belediyesi Tarafından Yapılan Sosyal

Yardım ve Hizmetler Karabağlar Belediyesi tarafından 2015-2020 yılları içerisinde yapılan sosyal yardım faaliyetleri incelendiğinde Tablo 5’ten de anlaşılacağı üzere 2020 yılında Sosyal Destek Kartı (İçerisine her ay 150 TL yüklenen ve gıda alışverişlerinde kullanılan banka kartı) alan kişi sayısında önceki yıllara göre bir artışın olduğu gözlemlenmektedir.

5.3. Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı

Başkanlığı Tarafından Yapılan Sosyal Yardım Faaliyetleri Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları, (SYDV) 3294 sayılı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu hükümlerine istinaden Kanun’un amacına uygun faaliyet ve çalışmalar yapmak üzere her il ve ilçede Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre kurulmuştur. SYDV’nın Gelirleri: Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonundan aktarılan miktardan, işletme/iştiraklerden elde edilecek gelirlerden ve diğer gelirlerden oluşmaktadır. SYDV’nın karar organı: SYDV’nın yönetim ve temsile yetkili organı olan Mütevelli Heyeti 3294 sayılı Kanun’un 7. maddesinde belirtilen atanmış ve seçilmiş üyelerden oluşmaktadır. SYDV kendi kararlarını anılı heyet eliyle almakta olup, kimlere yardım yapılacağı, yapılacak olan yardımların niteliği ve miktarı tamamen Mütevelli Heyeti tarafından belirlenmektedir. Ancak Mü-

tevelli Heyetlerinin düzenli ve merkezi olarak uygulanan Şartlı Nakit Transferi, Engelli ve Yaşlı Aylıkları ve benzeri yardım programlarında miktar belirleme ya da nitelik değiştirme gibi bir yetkileri bulunmamaktadır (Karabağlar Kaymakamlığı, 2021b). SYDV Başkanlığı tarafından Karabağlar İlçesinde 2017-2020 tarihleri arasında yapılan ve Şekil 5’te de belirtilen yardımlardan da anlaşılacağı üzere 2017 yılında yardım yapılan kişi sayısı 60.290, hane sayısı 17.943, 2018 yılında yardım yapılan kişi sayısı 64.468, hane sayısı 18.985, 2019 yılında yardım yapılan kişi sayısı 56.277, hane sayısı 18.474 iken Covid-19 pandemisinin başlamış olduğu 2020 yılında yardımdan faydalanan kişi sayısı 78.177’ye yükselmiş; yine yardım yapılan hane sayısı ise bir önceki yıllara göre oldukça yükselerek 45.329 sayısına ulaşmıştır (Karabağlar Kaymakamlığı, 2021b.) Pandemi süresince kişi ve hanelere yapılan yardımlar incelendiğinde Pandemi Sosyal Destek Programı kapsamında 15.441 kişiye nakdi destek sağlanırken, Biz Bize Yeteriz Türkiyem-1 Programı’ndan faydalanan kişi sayısı 337, Biz Bize Yeteriz Türkiyem-2 Programı’ndan faydalanan kişi sayısı 4.835, Ekonomik İstikrar Kalkanı Paketi’nden faydalanan hane sayısı 18.039 olarak kaydedilmiş; yine Diğer Kuruluş Başvuruları kapsamında ise 4.281 kişiye 1000 TL nakdi yardım yapılmıştır (Karabağlar Belediyesi).

Tablo 5. İlçede Karabağlar Belediyesi Tarafından Yapılan Sosyal Yardım ve Hizmetler Hizmet Türü

Sosyal Destek Kartı Alan Kişi Sayısı Aşevi Hizmeti Yemek Dağıtımı Yapılan Kişi Sayısı İftar Sofraları Yemek Dağıtımı Yapılan Kişi Sayısı Muhtaç Asker Aileleri Yardımı Çift Aile Danışmanlığı Görüşme Sayısı Kadın Danışmanlığı Görüşme Sayısı Çocuk Ergen Danışmalığı Görüşme Sayısı Engelli Veri Tabanına Kaydı Yapılan Kişi Sayısı Engelli Danışmanlık Hizmeti Alan Kişi Sayısı Engelli Nakil Hizmetli Alan Kişi Sayısı Dağıtımı Yapılan Tekerlekli Sandalye-Medikal Malzeme Sayısı Semt Merkezlerinde Kurslara Katılan Kişi Sayısı Yaz Okullarına Katılan Çocuk Sayısı Taziye Paketi Verilen Kişi Sayısı Yeni Doğan Seti Verilen Kişi Sayısı Çamaşırhane Hizmetinden Faydalanan Kişi Sayısı Kırtasiye Seti Dağıtılan Çocuk Sayısı Bayramlarda Dağıtılan Gıda Paket Sayısı (Hane) Pandemi Dönemi Dağıtılan Gıda Kolisi Sayısı (Hane) Pandemi Süresince Dağıtılan Tablet, İnternet Paketi Sayısı

Yıldız Social Science Review, Vol. 8, No. 2, pp. 94–107, 2022

5.4. Karabağlar Belediyesinin Pandemi Sürecinde

Aldığı Önlemler Covid-19 salgını ile birlikte ortaya çıkan küresel sorunlara karşı yerel çözümler üretmenin önemi, pandemi sürecinde de kendini göstermiştir. Karabağlar Belediyesi özelinde pandemi ile mücadelenin iki aşamalı olarak eş zamanlı yürütüldüğü, ilk aşamada Belediye çalışanlarına yönelik tedbirler alınarak, hizmet sunumunda yer alan insan kaynağının hastalıktan etkilenmesinin önlendiği, böylelikle yürütülen belediyecilik faaliyetlerinin aksamasının önüne geçildiği; eş zamanlı yürütülen ikinci aşamanın ise halk sağlığına yönelik yapılan çalışmalar (maske dağıtımı, temizlik ve dezenfeksiyon çalışmaları vb.), halka yönelik bilinçlendirme çalışmaları, eğitime yönelik destek çalışmaları, ekonomiye destek çalışmaları ile pandemiden etkilenen kırılgan grupların en az hasarla bu süreci atlatmaları için diğer kamu kurum ve kuruluşları ile sivil toplum örgütleri ile birlikte sosyal yardım ve sosyal hizmet faaliyetlerine girişildiği anlaşılmaktadır. Karabağlar Belediyesi’nden edinilen bilgiler ışığında, alınan önlemler aşağıda gruplandırılarak sunulmaktadır. Belediye çalışanlarına yönelik; Cumhurbaşkanlığı tarafından yayımlanan kararlar ile ilgili Bakanlıkların genelgeleri doğrultusunda; 60 yaş ve üstü, hamile, yasal süt izni kullanan, engelli ve risk grubunda olan personel idari izinli sayılmış, okul öncesi ve ilköğretimde çocuğu olan kadın personelden talep edenlere yıllık izin kullandırılmış, yıllık izni olmayanlar ise idari izinli sayılmıştır. Belediye İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu çalışanlara yönelik alınacak tedbirler ve eğitici çalışmalar konusunda gerekli çalışmaları yapmış, hizmet alan vatandaşlar ile sık temasta bulan personele İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında satın alınan kişisel koruyucu malzemeler dağıtılmış (kişisel el dezenfektanları, maske, yarım yüz maskesi, koruyucu gözlük, siperlik, tulum, eldiven vb.), personelin çalışma alanları günlük olarak Ultra Low Volume Cihazlarıyla (ULV) dezenfeksiyon işlemine tabi tutulmuş, hizmet binalarının girişlerine dezenfeksiyon kabinleri konulmuş, personel yemekhanesinde ve ofislerde sosyal mesafeyi koruyacak ve bulaşı önleyecek şekilde düzenlemeler yapılmıştır. Vatandaşlarla sık temasta bulunan personelin desklerinin ön tarafına sosyal mesafenin korunması amacıyla şerit-

Şekil 5. İlçede Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı Tarafından Yapılan Sosyal Yardımlar (Karabağlar Kaymakamlığı, 2021b.) ler çekilmiş, pleksiglass camlar ile kapatılmıştır. Personelin kullandığı ulaşım araçları, iş makineleri vb. tüm araç ve gereçlerin günlük olarak her görev sonrasında dezenfeksiyonları yapılmıştır. Yoğun olarak hizmet veren müdürlüklerde randevulu sisteme geçilmiş böylelikle vatandaşların ve personelin sağlığı korunmaya çalışılmış, zorunlu hizmet veren müdürlüklerin dışında kalan müdürlüklerde mesai düzenlemesi yapılarak personelin sağlığı korunmaya çalışılmıştır. Yine Cumhurbaşkanlığı’nca alınan kararlar ve ilgili Bakanlıkların genelgeleri doğrultusunda mesai düzenlemeleri dönüşümlü çalışma, esnek çalışma ve evden çalışma gibi uygulamalarla hizmet sunumunu gerçekleştiren insan kaynağının hastalıktan etkilenmesi ve iş kaybının önüne geçilmesi sağlanmaya çalışılmıştır. Tablo 6’da Karabağlar Belediyesi’nin 2020 yılında pandemi ile mücadele sürecinde satın almış olduğu malzeme miktarları görülmektedir. Halk sağlığına yönelik sosyal yardım ve sosyal hizmet faaliyetleri kapsamında; Karabağlar Belediyesi pandemi sürecinin başlamasıyla birlikte, öncelikle billboard, pano, pankart, afiş, mobil uygulamalar, internet sitesi, anons, sosyal medya vb. araçlarla vatandaşların hastalıkla mücadele konusunda bilinçlendirilmesine yönelik eğitici çalışmaları kesintisiz olarak sürdürmüştür. Halk sağlığını korumaya yönelik çalışmalar kapsamında; vatandaşların sıklıkla kullandığı sokak, cadde, bulvar ve parkların belli periyotlarla dezenfeksiyon çalışmaları yapılmış, ilgili Bakanlıkların genelgeleri doğrultusunda, pazaryerlerinin yeniden düzenlenmesi, işleyişi, dezenfeksiyonu, bilinçlendirici pankart, afiş ve demonte panoların asılması vb. gerekli tedbirler ve çalışmalar, Pazarcılar Odası ile görüşülerek yerine getirilmiş, pazaryerlerine gelen vatandaşlara maske dağıtılması, pazarcı esnafına maske ve eldiven dağıtılması sürekli hale getirilmiş, pazarlara el dezenfeksiyon aparatları yerleştirilmiştir. Ayrıca pandeminin ilk sürecinde maskeye ulaşamayan kişilere de maske dağıtımı gerçekleştirilmiştir. Bu süreçte özellikle kentin temizliği ve hijyeninin sağlanmasına yönelik olarak çöplerin düzenli olarak alınması,

Yıldız Social Science Review, Vol. 8, No. 2, pp. 94–107, 2022

Tablo 6. 2020 Yılında Karabağlar Belediyesi Tarafından Covid-19 Salgını Kapsamında Alınan Mal, Malzeme ve Ekipmanlar Malzeme Listesi