Educational software development for desing of steel structures lesson
* Author to whom correspondence should be addressed.
Sigma Journal of Engineering and Natural Sciences 2013, Vol. 31, Issue 4, pp. 571-581; doi.org/10.62051/ytu.sigma-journal-of-engineering-and-natural-sciences-educational-software-development-for-desing-of-steel-structures-lesson
Abstract
Keywords: Finite element method; educational software; design of steel structures.
1. Gi̇ri̇ş
Yıldız Teknik Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü’nde okutulan Çelik Yapı Tasarımı dersi kapsamında öğrencilere tasarımı yaptırılan çelik yapı, büyük hacimleri örten, fabrika, depo vb. olarak kullanılabilen, tek katlı yapıdır ve çatı elemanı ve kolonlardan meydana gelmektedir. Çatı elemanı; çatı örtüsü, aşık, makas gibi taşıyıcı elemanlardan meydana gelmektedir [1]. Sisteme yukarıdan etkiyen yükler, önce çatı örtüsüne, oradan aşıklara ve çatı makasına, sonra kolonlara ve buradan da zemine aktarılır. Yatay kuvvetler ise çaprazlar ve kuşaklar aracılığı ile kolonlar tarafından zemine aktarılır [2]. Bu dersin öğrenciler tarafından daha öğretici olmasını amaçlayan bir yazılım geliştirilmiştir. STR2 adındaki bu yazılımın hızlı ve kolay veri girişi ve sonuç gösterme özelliği ile proje sonuçları hızlı bir şekilde kontrol edilebilmektedir. Veri girişi yapıldıktan sonra, sisteme *
Corresponding Author/Sorumlu Yazar: e-mail/e-ileti: yilmazo@yildiz.edu.tr, tel: (212) 383 52 08
etkiyen yükler hesaplanarak sistemin her bir yükleme için analizi yapılır ve TS648’e uygun olarak boyutlandırılır. Projede kullanılan veriler hızlı bir şekilde değiştirilerek, değiştirilen bir verinin sonuçları nasıl değiştirdiği gözlemlenebilmektedir.
2. Aşiklarin Tahki̇ki̇
Aşıklar çatı yüklerini makasa aktaran elemanlardır. 1 no’lu eşitlik yardımı ile aşığın üzerine etkiyen çizgisel yük elde edilir. q=(R/cosα+SL+PL)*a
Burada: R: Çatı örtüsü ağırlığı α: Çatının yatay düzleme göre açısı SL: Kar yükü PL: Aşık ağırlığı a: Aşık aralığı Hesaplanan bu çizgisel yük, aşık profilinin x ve y yönündeki bileşenlerine ayrılarak qx ve qy değerleri elde edilir. qx ve qy yükleri sebebiyle aşık elemanının x ve y yönlerinde meydana gelecek maksimum momentler hesaplanır. Meydana gelen gerilmenin emniyet gerilmesinden küçük olması istenir. Bundan sonraki aşamada sehim kontrolü yapılır. Elde edilen maksimum sehimin sistemin iç açıklığının 1/200’ünden küçük olması istenmektedir [1]. Bu şartlardan en az birinin sağlanamaması durumunda sisteme gergi teşkil edilir.
3. Yükler
Sisteme etki eden yükler; zati yükler, kar yükü ve rüzgar yüküdür. Zati yük, çatı örtüsü, aşık, makas, rüzgar bağlantısı gibi elemanların ağırlıklarından meydana gelir. Kar yükü, yapının bulunduğu bölgeye göre TS498’ den [3] alınır. Rüzgar yükü ise, yapının zeminden yüksekliğine göre TS498’ den [3] alınır. Sisteme etkiyen bu esas ve ilave yükler kendi aralarında kombine edilerek EY (H) ve EİY (HZ) yüklemelerini meydana getirirler. Bu yüklemelerin tespitinde kullanılan kombinasyonlar Çizelge 1 ‘de gösterilmiştir. Çizelge 1. EY (H) ve EİY (HZ) yüklemelerinin meydana geldiği kombinasyonlar [2]. Yükleme 1 [EY (H) Yüklemesi] Zati yük+Sol kar yükü Zati yük+Sağ kar yükü Zati yük+Tam kar yükü Zati yük+Sol rüzgar yükü Zati yük+Sağ rüzgar yükü
Yükleme 2 [EİY (HZ) Yüklemesi] Zati yük+Sol kar yükü+Sol rüzgar yükü Zati yük+Sağ kar yükü+Sol rüzgar yükü Zati yük+Tam kar yükü+Sol rüzgar yükü Zati yük+Sol kar yükü+Sağ rüzgar yükü Zati yük+Sağ kar yükü+Sağ rüzgar yükü Zati yük+Tam kar yükü+Sağ rüzgar yükü
Yükleme 1 ve Yükleme 2 için elde edilen bu kombinasyonlardan en elverişsiz olanları alınır.
4. Boyutlandirma
Çatı makasının boyutlandırılması, TS648’e [4] uygun olarak yapılmaktadır. Boyutlandırmada Yükleme 1 (çekme ve basınç) ve Yükleme 2 (çekme ve basınç) değerleri kullanılır. Bu sonuçlardan bulunan en büyük kesit elemanın kesiti olarak belirlenir.
Kolon kesitinin boyutlandırılması Yükleme 2 durumuna göre TS648’e [4] uygun olarak yapılmaktadır. Yükleme 2 durumunda yatay yük olarak rüzgar yükü, düşey yük olarak zati yük ve kar yükü vardır. Yükleme 1 durumunda ise aynı yatay yüke karşılık düşey yük olarak sadece zati yük olduğundan daha düşük iç kuvvet değerleri ortaya çıkmaktadır. Bu yüzden kolon hesabının sadece yükleme 2’ye göre yapılması yeterlidir. Kolon kesitinde hem basınç kuvveti, hem de moment etkisi bulunduğundan eğilmeli basınç tahkikinin yapılması gerekir [2].
5. STR2 Programinin Tanitimi
Bu program, Yıldız Teknik Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümünde okutulan Çelik Yapı Tasarımı dersinde tasarımı yaptırılan yapının, bilgisayar yardımı ile analiz ve tasarımının yapılabilmesi amacıyla geliştirilmiştir. Program MATLAB [5] programlama dilinde yazılmıştır. Sisteme ait geometrik veriler ve malzeme özellikleri girildikten sonra her bir yükleme için iç kuvvet değerleri ve sistemin boyutlandırma sonuçları elde edilebilmektedir. Şekil 1’ de programın ana ekranı, Şekil 2’de menü ve araç çubuğu gösterilmiştir. Programın araç çubuğundaki düğmelerin işlevleri Çizelge 2’ de belirtilmiştir. Mouse ile giriş ve sonuç ekranlarındaki verilerin üzerinde durulduğunda ilgili veri ile ilgili açıklayıcı bilgiler görüntülenmektedir.
Şekil 2. STR2 programının menü ve araç çubuğu. Çizelge 2. Araç çubuğundaki düğmelerin işlevleri 1 2 3 4 5
Malzeme özelliklerinin girilmesi Sistemin orijinal şekli Sisteme etkiyen yükler Yakınlaştırma El aracı
İç kuvvet diyagramları Boyutlandırma sonuçları Kafes elemanların boyutlandırma bilgileri Kolonların boyutlandırma bilgileri
Programda 5 farklı çatı makası tipi bulunmaktadır. Bu makasların tipleri Şekil 3’de gösterilmiştir.
Şekil 3. Programda bulunan makas tipleri. Çatı örtüsü olarak, Alüminyum trapez levha, Eternit, Dalgalı sac, Ytong, Delikli bimsbeton, Kazetli bimsbeton ya da Delikli kazetli bimsbetom seçeneklerinden biri seçilebilir. Aşık sistemi olarak, Basit kiriş, Gerber kiriş ya da Mütemadi kiriş seçilebilir. Aşık profili olarak, IPN100’den IPN200’e kadar olan normal I profillerinden biri seçilebilir. Sistemde üst başlık, alt başlık, dikme, diyagonal, kolon olmak üzere 5 eleman grubu bulunmaktadır. Sistemdeki bu elemanların boyutlandırılmasında kullanılabilecek profiller Çizelge 3’de gösterilmiştir. Çizelge 3. Programda mevcut olan profiller. Normal I Profili (IPN) Orta Genişlikli I Profili (IPE) Geniş Başlıklı Hafif I Profili (HE-A) Geniş Başlıklı I Profili (HE-B) Geniş Başlıklı Ağır I Profili (HE-M) U Profili (U)
Eşit Kollu Korniyer (L) Farklı Kollu Korniyer (L) T Profili (T) Geniş Başlıklı T Profili (TB) Yarım I Profili (1/2 IPN) Orta Genişlikli Yarım I Profili (1/2 IPE)
Kolon grubuna profil atanacağı zaman, sadece IPN, IPE, HE-A, HE-B ve HE-M profillerinden seçim yapılabilir.
6. STR2 Programi Kullanilarak Yapilan BİR Sayisal Örnek
Sayısal örnekte, E tipi kafes kullanılmış olup, kafesin geometrik özellikleri, sisteminde kullanılan elemanlar ve sisteme kullanıcı tarafından girilen yük bilgileri Çizelge 4’deki gibidir. Kullanılan yapı çeliğinin elastisite modülü 21000 kN/cm2, akma gerilmesi 24 kN/cm2 olarak girilmiştir. Çizelge 4. Sayısal örnekte kullanılan veriler. Aşık aralığı (a) 1.65 m Çatı örtüsü Dalgalı Sac
6.1. Yeni Proje Açma
Dosya menüsünün altından “Yeni” seçeneği tıklandığında, Şekil 4’ de görülen geometrik özelliklerin girildiği bir pencere ekrana gelmektedir. Burada ilgili kutucuklar doldurulduktan sonra, sistemin 2 boyutlu geometrik şekli Şekil 5’ de görüldüğü gibi programın ana ekranında gözükmektedir.
6.2. Veri Girişi
Dosya menüsünün altından “Veri Girişi” seçeneği tıklandığında, Şekil 6’ da gösterilen veri girişlerinin yapıldığı pencere ekrana gelmektedir. Burada çatı örtüsü tipi, aşık sistemi seçeneği, aşık profili seçilir ve aşık ağırlığı ve kar yükü kN/m2 olarak girilmektedir.
Görev çubuğundaki 1 no’lu düğme tıklandığında Şekil 7’deki malzeme özelliklerinin girildiği pencere açılmaktadır. Bu pencerede, yapıda kullanılan çeliğin elastisite modülü ve akma gerilmesi girilmektedir.
6.3. Profil Seçeneklerinin Girilmesi
Sistemdeki elemanların boyutlandırılmasında kullanılacak profillerin ataması Şekil 8’deki pencere yardımıyla yapılmaktadır. İstenirse, bir gruptaki elemanların aynı profil numarasına sahip olması sağlanabilir. Bu örnekte, üst başlık ve alt başlık gruplarının aynı profil numarasına sahip olması istenmiştir.
6.4. Sonuçların Gösterilmesi
Bütün veri girişleri yapıldıktan sonra, projenin her bir aşamasının sonuçları incelenebilir. Projenin birinci aşaması olan “Aşık Analizi” sonuçları Şekil 9’daki pencere yardımı ile incelenebilmektedir. Burada sistemin aralık sayısı, iç ve kenar açıklığı, makasın yatay düzleme göre açısı ve aşık elemanının x ve y eksenlerine göre maruz kaldığı çizgisel yük, maksimum momentler ve bu momentler nedeniyle meydana gelen gerilme, maksimum sehim ve gergi durumu görüntülenmektedir.
Şekil 9. Projenin birinci aşama sonuçlarının gösterildiği pencere. Görev çubuğundaki 3 no’lu butona tıklandığında, her bir yükleme durumunda sisteme etkiyen yükler incelenebilmektedir. Bu yükler Şekil 10-15’de gösterilmiştir. Çubuk kuvvetleri hesabında sisteme etki eden bu yükler kullanılmaktadır.
Her bir yükleme için sistemin analizi Sonlu Elemanlar Yöntemi kullanılarak yapılmaktadır [6, 7]. Analizden sonra iç kuvvet diyagramları sistem üzerinde gösterilebilir. Örnek olarak sistemin zati yük ve sol rüzgar yüklemesinden meydana gelen eksenel kuvvet diyagramları Şekil 16-17’de gösterilmiştir. Diyagramda pozitif değerler mavi, negatif değerler ise kırmızı olarak belirtilmiştir.
Şekil 16. Sistemin zati yüklemeden dolayı meydana gelen eksenel kuvvet diyagramı.
Şekil 17. Sistemin sol rüzgar yüklemesinden dolayı meydana gelen eksenel kuvvet diyagramı. Elde edilen bu eksenel kuvvetler bir tablo halinde gösterilebilir. Bu tabloda her bir yükleme için elde edilen sonuçlar çekme ve basınç durumuna göre ayrı sütunlarda gösterilmektedir. Ayrıca bu yüklemeler sonucunda elde edilen “Yükleme 1” ve “Yükleme 2” değerleri de tabloda gösterilmektedir. Böylelikle projenin ikinci aşamasının sonuçları incelenebilir. Bu sayısal örneğin eksenel kuvvet tablosu Şekil 18’ de gösterilmiştir. Bu tablonun satır isimleri eleman isimlerine göre düzenlenmiştir. Bu tablo ekrana geldiğinde, eleman isimleri ilgili eleman üzerinde görüntülenmektedir.
Elde edilen bu iç kuvvet değerleri kullanılarak elemanların boyutlandırılması TS648’ e uygun olarak yapılmaktadır. Görev çubuğundaki 7 no’lu düğmeye tıklandığında boyutlandırma sonuçları Şekil 19’ daki gibi sistemdeki elemanlar üzerinde gösterilebilmektedir. Böylelikle projenin üçüncü aşamasının ilk kısmına ait sonuçlar incelenebilmektedir. İstenirse, bir tabloda da gösterilebilir. Bu örnekte üst başlık ve alt başlık profillerinin aynı profil numarasına sahip olması istendiğinden, tasarım yapılırken bu gruplara aynı kesit atanmıştır.
Şekil 19. Sayısal örneğin boyutlandırma sonuçları. Sistemdeki her bir kafes elemanının boyutlandırma aşaması incelenebilmektedir. Burada elemanın boyutlandırılması için atanmış profillerin yükleme 1 çekme, yükleme 1 basınç, yükleme 2 çekme, yükleme 2 basınç kuvvetleri altında meydana gelen gerilme değerleri ve bu gerilme değerlerinin elde edilmesi için gerekli diğer veriler incelenebilmektedir. Dört kuvvet altında yapılan boyutlandırma sonuçlarından en büyük kesitli profil elemanın kesiti olarak atanır. Örnek olarak sisteme ait O2 çubuğunun boyutlandırma bilgileri Şekil 20’de gösterilmiştir.
Şekil 20. Kafes elemanların boyutlandırma aşamasını gösteren pencere. Benzer şekilde kolonun boyutlandırma aşaması da Şekil 21’de görülen pencere yardımı ile incelenebilmektedir. Kolon boyutlandırılması yükleme 2 durumuna göre yapılmaktadır. Kolonda basınç kuvveti ve moment olduğundan eğilmeli basınç tahkikine göre boyutlandırma yapılmaktadır.
7. Sonuç VE Öneri̇ler
Bu çalışmada Çelik Yapı Tasarımı dersine katkıda bulunması amacıyla geliştirilmiş olan yeni bir bilgisayar programı tanıtılmıştır. Programa STR2 adı verilmiştir. Veri girişi yapıldıktan sonra, aşık analizi, iç kuvvet değerleri ve boyutlandırma sonuçları elde edilebilmektedir. Bu program sayesinde bu dersin proje aşamalarının kontrolleri kolay bir şekilde yapılabilmektedir. Programın önemli karakteristik özelliklerinden biri de hızlı ve kolay bir şekilde veri girişi ve sonuç gösterme özelliğidir. Programın öğrenciler tarafından yapılan projeler ile benzer sonuçlar verdiği görülmüştür. Program bu dersin içeriği dikkate alınarak hazırlanmıştır. Programın içeriğine bazı özellikler eklenerek, eğitim programı kapsamından çıkıp genel bir yazılım olması için ileride yapılacak bazı değişiklikler hedeflenmiştir. Bunlardan bazıları şu şekilde sıralanabilir: Çatı makası şablon sayısının arttırılması veya istenilen çatı makasının kullanıcı tarafından çizim ekranı yardımı ile çizilebilmesi. Tasarım aşamasında optimizasyon yöntemi kullanılarak elemanların optimum olarak boyutlandırılabilmesi. Çatı örtüsü gibi programa önceden tanıtılmış bazı bilgilerin kullanıcı tarafından değiştirilebilmesi ve kullanıcının kendi isteğine göre yeni veriler girebilmesi. Sisteme etki eden yüklerin sayısal değerlerinin kullanıcı tarafından değiştirilebilmesi. Sistemin 3 boyutlu olarak görüntülenebilmesinin sağlanması. REFERENCES / KAYNAKLAR [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7]
Öztürk, A. Z., “Çelik Yapılar Kısa Bilgi ve Çözülmüş Problemler”, 5. Baskı, Birsen Yayınevi, İstanbul, 2009, 232-266. Şahin, A., “Çelik Yapı Tasarımı, Ders Notları”, Yıldız Teknik Üniversitesi – İnşaat Fakültesi, 2013. TS 498, Yapı Elemanlarının Boyutlandırılmasında Alınacak Yüklerin Hesap Değerleri, Kasım 1997. TS 648, Çelik Yapıların Hesap ve Yapım Kuralları, Aralık 1980. MATLAB The Language of Technical Computing (R2010a), The MathWorks, Inc. Kasımzade, A. A., “Sonlu Elemanlar Metodu Temelleri ve Yapı Mekaniğinde Uygulamaları”, 2. Baskı, Birsen Yayınevi, İstanbul, 2004, 4-60. Şahin, A., “Yapı ve Deprem Mühendisliği için İleri Bilgisayar Programlama, Ders Notları”, Yıldız Teknik Üniversitesi – Fen Bilimleri Enstitüsü, 2013.
Mechanical Engineering Article / Makine Mühendisliği Makalesi
Share and Cite
YILMAZ, O.; ŞAHİN, A. Educational software development for desing of steel structures lesson. Sigma Journal of Engineering and Natural Sciences 2013, Vol. 31, pp. 571-581. https://doi.org/10.62051/ytu.sigma-journal-of-engineering-and-natural-sciences-educational-software-development-for-desing-of-steel-structures-lesson