Artist traces in textile printing design of 20th century

Abstract

Keywords: Textile printing design; artist textiles; 20th century; art-design.

1. GĠRĠġ

Sanat ve tasarım arasındaki iliĢki, “sanat yapıtının salt estetik bir varlık, özgün bir duygu, düĢünce ve hayal gücü ürünü olmasına karĢılık teknik ürünü, endüstri ürünü iĢlevselliğe” (Tunalı, 2004:51-52) temeline dayalıdır. Sanat yapıtı ile tasarım (endüstri) ürünü iĢlevsellik bağlamında ayrılsalar da “tasarımcı, bir sanatçı kiĢiliğiyle duygu, düĢünce ve hayal gücünü, sesler, tonlar, çizgiler ve renkler gibi fizik olgulara aktarır ve buradan da endüstri ürünü, bir plastik ifade içinde somutluk kazanır” (Tunalı, 2004:53). Ancak eserini yaratırken tamamen özgür olan sanatçının tersine tasarımcının, ürününü biçimlendiren tasarımın hedef kitlesi, iĢlevselliği, rekabet edebilmesi gibi sınırları vardır. Farklı sonuçlara ulaĢsalar da sanatçı ve tasarımcının yaratı süreçleri birbirine benzer. Bu açıdan sanat ve tasarım arasındaki bağın etkileĢimin ötesinde birbirini destekleyen verilerle iç içe geçmiĢ iki alan olduğu söylenebilmektedir. 20. yüzyılın sanatını ve tasarım dilini oluĢturan bir önceki yüzyılın geliĢmeleridir. 18. yüzyılın ikinci yarısında Ġngiltere‟de baĢlayan Endüstri Devrimi‟nden sonra oluĢan yeni dünya, 19. yüzyılda yaĢanan sanatsal değiĢimlerin baĢlıca nedeni olarak görülmektedir. Endüstri Devrimi ile yaĢanan geliĢmeler, insanın kendi gerçekliğine dair algılarını yıkmıĢ ve kentlerde yepyeni bir yaĢam biçimi doğmuĢtur. 19. yüzyılda bu geliĢmeyi temsil etmeye çalıĢan sanatçılar, eserlerinde yeni konulara ek olarak yeni biçimsel ve teknik arayıĢlarla „güzel duyu‟yu aĢmayı amaçlamıĢlar, izleyicinin görme biçimlerini ve algısını değiĢtirme çabası içine girmiĢlerdir. Bu çabaların birikimi, 20. yüzyıl sanatını oluĢturmaktadır (Antmen, 2008:18). Çağımız sanatının biçim aldığı yıllar 1910 ve 1930‟lar arasına rastlamaktadır. Sanat yaĢamı, bu yirmi yılda Batı sanatında yaĢanan geliĢmeyle

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 67

Yildiz Journal Of ART And Design

büyük bir dönüĢüm yaĢamıĢ, ancak II. Dünya SavaĢıyla 1930‟dan sonra kesintiye uğramıĢtır. SavaĢtan sonra, 1950‟lerde sanattaki bu değiĢimin artık bir devrim niteliği taĢımadığı görülmektedir. Yeni akımlar yüzyılın ilk çeyreğindeki devrimin doğrultusunda geliĢmiĢlerdir (ĠpĢiroğlu, 2017:20). 19. yüzyıl sonunda geliĢen soyutlama eğilimi ile sanat, artık doğayla bağlarını koparmıĢtır. Sanatçılar görünen dünyanın biçimlerine bağlı kalmadan soyutlamanın sınırlarını zorlayan yeni biçimler oluĢturmaktadırlar. Soyut Sanat; hemen hemen aynı yıllarda ortaya çıkan Fütürizm, Kübizm, Konstrüktivizm, Suprematizm, De Stilj ve Op/Optik Sanat gibi farklı akımları kapsamaktadır. Bu akımlara veya birkaçına aynı anda dâhil olan ya da Fovizm, Sürrealizm gibi farklı akımlarda yer alan sanatçılar, sadece soyutlamayı değil dönemin renk ve biçim algısını da değiĢtiren eserleriyle her alandaki tasarımların biçim ve formunu açıkça etkilemiĢlerdir. Endüstri Devrimi‟nden Bauhaus‟a kadar „tasarımcı‟ kavramı oluĢmadığı için bu dönem aralığında sanatçıların tasarımları döneme hâkimdir. II. Dünya SavaĢı sonrası, 1951 yılında Ġngiltere‟de düzenlenen „Festival of Britain‟ ile teknik geliĢmeler, sosyal refah ve seri üretimin nasıl olmasının gerektiğinin sorgulanması ile oluĢan „good design‟ kavramı ile tasarım mesleği öne çıkmıĢtır. Bu aĢamadan sonra tasarımcıların söz sahibi olduğu görülmektedir. Bir dönem sanatçılardan tasarımlar yapmaları talep edilmiĢse de günümüzde sanatçıların eserleri birebir tekstil baskı tasarımlarında yer alabilmekte ya da sanatçılardan yeni tasarımlar yapılması istenebilmektedir. Bu makalede, 20. yüzyılın öne çıkan tekstil baskı tasarımlarına imza atan sanatçıları yapılan bir seçki ile değiĢen sanat ve tasarım dili bağlamında, tarihsel akıĢ içinde incelenmiĢtir.

2. ENDÜSTRĠ DEVRĠMĠ SONRASI ‘ARAYIġLAR’

19. yüzyılın ortalarında tasarım tarihi açısından önemli bir dönüm noktası olan Arts and Crafts Hareketi, Ġngiltere‟de Endüstri Devrimi‟nin etkisini hissettirdiği yıllarda ortaya çıkmıĢtır. Hareketin önderlerinden düĢünür, ressam ve tasarımcı

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 68

Yildiz Journal Of ART And Design

William Morris (1834-1896) endüstrileĢen tekstilde, elle yapılan geleneksel kalıp baskı ve dokuma tezgâhının potansiyelini kullanarak desenleri geliĢtirmiĢtir. Morris, insanların ev tekstillerine, özellikle baskılı kumaĢlara ve duvar kâğıtlarına bakıĢ açısını değiĢtirerek desen tasarımında yaratıcılığın kapılarını aralamıĢtır (Jackson, 2002:10). MakineleĢmenin ve seri üretimin, geleneksel el sanatlarını yok ettiğini savunan ve Ortaçağ‟ın zanaatçılığına dönmeyi amaçlayan Morris‟in yarattığı el sanatlarının yüceltilmiĢ estetiği ile üretilmiĢ tekstilleri, Ġngiliz tasarımındaki bitkisel motiflerin en iyi örnekleri arasında yer almaktadır (Görsel 1). Morris‟in yaratığı çiçek estetiğinin izlerini, Ġngiliz firması Ted Baker ile günümüz tasarımlarında görmek mümkündür (Görsel 2). Bu hareket güzel sanatlar ve uygulamalı sanatları birleĢtirme çabası içinde olan Bauhaus‟un da temeli sayılmaktadır.

Görsel 1. „Strawberry Thief‟, William Morris, döĢemelik kumaĢ, 1883 (Parry, 2009:12). Görsel 2. „Toona‟, Ted Baker 2017 Kadın Koleksiyonu. http://www.tedbaker.com/uk/Womens/Clothing/Dresses/TOONA-Lost-Gardens-dressBlack/p/131233-BLACK (EriĢim Tarihi: 22.07.2017).

Ġngiltere‟de Arts and Crafts Hareketi etkisini sürdürürken Fransa‟da ortaya çıkan Art Nouveau, ilk olarak kendini 1889‟da Paris‟te gerçekleĢtirilen „Exposition Universelle‟ fuarında hissettirmiĢtir. Arts and Crafts‟ın görüĢlerini benimseyen bu

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 69

Yildiz Journal Of ART And Design

hareket, yeni bir anlatım dili geliĢtirerek nesnenin hem biçimi hem de yüzey dekorasyonunda kendini gösteren ayırt edici, akıĢkan kıvrımlarla ön plana çıkmıĢtır. Akımın önemli temsilcisi Henry Van de Velde (1863-1957) kıvrımları yeni ifade biçimleriyle ustaca kullanmaktadır. Sembolist bir ressam olup ayrıca mimar ve iç mimar olarak da çalıĢan Van de Velde, sanatçılar ve endüstri arasındaki iliĢkinin önemini tasarladığı tekstiller (jakar dokuma giysiler, döĢemelik kumaĢlar, halılar) ve duvar kâğıtları ile vurgulamıĢtır (Jackson, 2002:28). Bu hareketin her ülkede değiĢen kendine özgü estetik dili içerisinde bitkisel kıvrımlar ve kadın figürleri akan çizgilerle ifade edilmiĢtir. Çek ressam ve grafik sanatçısı Alphonse Mucha‟nın (1860-1939) tasarımında, dönemin öne çıkan estetik dilini, bitkisel motifli kıvrımlarla kadın figürünü birleĢtirerek baĢarılı bir Ģekilde kullandığı görülmektedir (Görsel 3).

Görsel 3. Alphonse Mucha, rulo baskı, 1899-1990 (Parry, 2010:331).

20. yüzyılın ilk yıllarında Avrupa‟da tekstil tasarımları, genel olarak 1890‟lardaki temaların varyantları niteliğindeyken (Parry, 2010:346) 1903 yılında değiĢimi baĢlatan, Josef Hofmann (1870-1956) ve Koloman Moser (1868-1918) tarafından Avusturya‟da kurulan Wienner Werkstätte‟tir. Bu harekete katılan

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 70

Yildiz Journal Of ART And Design

sanatçı ve tasarımcılar geçmiĢin sanat anlayıĢından ayrılıp, sanat ve zanaatçı birlikteliğinde

Wienner Werkstatte soyutlamanın heyecan verici yeni formlarını geliĢtirerek 1910‟lar ve 1920‟ler boyunca desen tasarımının değiĢiminde önemli bir rol oynamıĢlardır (Jackson, 2002:36). Moser‟in Wienner Werkstätte‟i kurmadan önce yaptığı „Blumenerwachen‟ adlı tasarımda, soyutlama arayıĢlarının ilk referansları görülebilmektedir (Görsel 4). Wienner Werkstätte‟te akıĢkan formlara ek olarak geometrik biçimler yüzey tasarımlarının kilit elemanları olarak karĢımıza çıkmaktadır (Görsel 5).

Görsel 4. „Blumenerwachen‟, Koloman Moser; döĢemelik kumaĢ, 1899 (Jackson, 2002:32). Görsel 5. „Lampen‟, Josef Hofmann, döĢemelik kumaĢ, 1906 (Jackson, 2002:33).

Aynı yıllarda Paris‟te, modacı Paul Poiret‟nin (1879-1944) tasarım anlayıĢında oryantalist ve eklektik çizgiler görülmektedir. 1910 yılında Avusturya‟yı ziyaret eden ve yenilikçi Wiener Werkstätte‟in tasarımlarından etkilenen Poiret‟e bu oluĢum, Paris‟te atölyesini kurması için ilham kaynağı olmuĢtur (Jackson, 2002:47). Poiret, 1911 yılında açtığı Atelier/Maison Martine‟de tasarımcı olarak

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 71

Yildiz Journal Of ART And Design

Fovist ressam Raoul Dufy (1877-1953) ile birlikte çalıĢmıĢtır. Ses getiren Atelier Martine, kısa süreli olmuĢsa da sonraki yirmi yılı etkilemiĢtir. 1912 yılında Dufy, Lyonlu ipek üreticisi Bianchini-Ferrier ile sözleĢme yapmıĢ ve on altı yıl süren birlikteliklerinde yaklaĢık 4000 tasarım üretmiĢtir. Dufy‟nin tasarımları, temel olarak Fovist ve Kübik estetik değerler üzerine ĢekillenmiĢse de geometrik tasarımlarında

Görsel 6. „Tennis‟, Raoul Dufy, 1919-1920 (Hardy, 2006:35). Görsel 7. „Bagatelle‟, Raoul Dufy, 1919. Paul Poiret‟in, „Bagatelle‟ ile yaptığı giysi tasarımı (Hardy, 2006:51).

Avusturya‟da Wienner Werkstätte, Paris‟te Atelier Martine‟nin

araĢtırmaları devam ederken Ġngiltere‟de 1913 yılında ressam Roger Fry (18661934) tarafından kurulan ve neredeyse tüm üyeleri sanatçı olan Omega Workshops ortaya çıkmıĢtır.

zamanın ötesinde tasarımları ile soyut ve geometrik desende moda yaratmıĢlardır (Parry, 2010:346) (Görsel 8). Wienner Werkstätte, Atelier Martine ve Omega Workshops‟da

nitelendirilmektedir. S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 72

Yildiz Journal Of ART And Design

Modernizmin etkisinde makine üretimini benimseyen fikirler, 1918‟de biten I. Dünya SavaĢı‟ndan sonra, Arts and Crafts Hareketi‟nin el sanatını savunan görüĢlerinin yerini almıĢtır. Bauhaus‟un ilk referansları olarak kabul edilen; az süsleme ve iĢlevsellik sorgulaması bu dönemde baĢlamıĢtır.

Görsel 8. Omega Workshops tasarım örnekleri, kalıp baskı, Roger Fry, Vanessa Bell, Duncan Grant ve Frederick Etchells, 1913 (Rayner ve diğ., 2013:13).

3. MODERNĠZM: 1920-40’lar

Art Nouveau hareketinin öncülerinden Henry Van de Velde‟nin, 1906‟da Almanya‟nın Weimar kentinde kurduğu

yönetimine 1915‟te mimar Walter Gropius (1883-1969) getirilmiĢtir. Gropius, I. Dünya SavaĢı‟nın ardından 1919‟da, kentte bulunan Güzel Sanatlar Okulu‟nu da içine alan yeni bir örgütlenmeyle Bauhaus Okulu‟nu kurmuĢtur. Gropius, “bu okulda zanaatçıların ve sanatçıların eğitimde ve üretimde birlikte çalıĢmasını öngörmüĢ, güzel sanatlar ile uygulamalı sanatlar arasındaki ayrımı yok etmeyi amaçlamıĢtır” (Antmen, 2008:107). Bauhaus‟taki eğitimin ilk yılları güzellik ve yararlılık ilkeleri doğrultusunda Art Nouveau‟nın etkisindedir ancak zamanla kazandığı akılcı ve iĢlevci nitelikle

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 73

Yildiz Journal Of ART And Design

tekstilin geleneksel süslemeci tavrından Soyut Sanat akımına göre yeniden Ģekillenerek modern tekstil tasarımına geçiĢi sağlamıĢtır. Bauhaus‟un duvar kâğıdı tasarımları, yüzyılın ilk yarısında Avrupalı baskı tasarımcılarını etkilemiĢtir. Bauhaus Okulu, dönemin baskıcı iktidarı sonucu 1933‟te kapatılmıĢtır. II. Dünya SavaĢı yüzünden Almanya‟yı terk etmek zorunda kalan okulun öğretmen ve öğrencileri, Bauhaus tasarım anlayıĢının yayılmasını sağlamıĢlardır. Okulda eğitmen olan Josef Albers (1888-1976) 1920‟li yıllarda verdiği derslere dayanan yeni bir soyut resim akımı, Op/Optik Sanatın Amerika‟da öncüsü olmuĢtur. Bazıları daha sonra tekstil yüzeyine uygulanacak olan tasarımları Op Sanatın ilk izlerini taĢımaktadır (Görsel 9). EĢi Anni Albers‟in (1899-1994) tekstilleri ise 1922‟den 1930‟a kadar daha gösteriĢsiz renklerin, çizgilerle oluĢturulan grid görüntülü kompozisyonlarını daha sade bir tasarım anlayıĢı üzerine kuruludur (Görsel 10).

Görsel 9. „Aufwärts‟, Josef Albers, renklendirilmiĢ cam, 43.2 × 29.8 cm, 1926. http://albersfoundation.org/art/josef-albers/glass/#slide13 (EriĢim Tarihi: 30.04.2017). Görsel 10. Anni Albers, halı tasarımı çizimi, suluboya ve mürekkep, 34.6 × 26.3 cm, 1927, Museum of Modern Art, New York. http://albersfoundation.org/art/anni-albers/drawings/#slide2 (EriĢim Tarihi: 30.04.2017).

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 74

Yildiz Journal Of ART And Design

Art Nouveau‟nun, 1909-10 yıllarında Paris‟te sahne alan „Bellets Russes‟ balesinin ve Atelier Martine‟in etkisiyle (Hardy, 2006:126), 1925 yılında Fransa‟da yapılan „Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes‟ sergisinde Modernizm‟e karĢıt bir anlayıĢla Art Deco akımı ortaya çıkmıĢtır. Mimarlık, iç mimarlık, mobilya ve dekoratif sanatlar alanlarında etkili olan bu akımın estetik kökeni DıĢavurumculuk, Kübizm ve Fütürizm akımlarına dayanmaktadır. Modernizm ile geleneksel sanat arasında stilizasyon ağırlıklı bir dil yaratan Art Deco‟da ayrıca Alman Werkbundu, De Stilj, Bauhaus ve Konstrüktivizm‟in de izleri görülmektedir. Art Deco, Art Nouveau‟nun akıĢkan bitkisel çizgilerinin tersine simetrik bir düzene ve köĢeli, doğrusal çizgilere sahiptir. 1940‟lara kadar etkisini sürdüren Art Deco, çiçek ve geometrik desen anlayıĢının süsleyici tavrına eklektik bir tarzla yaklaĢmıĢtır. Orfizm akımının temsilcilerinden Rus asıllı Fransız ressam Sonia Delaunay (1885-1979), 1925 yılındaki „Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes‟ sergisine „Boutique Simultanée‟ adı altında ipek baskılarıyla katılmıĢtır. Basit ve değiĢken olmaları nedeniyle kullandığı geometrik formlarla yaptığı farklı renk denemelerinden oluĢturduğu soyutlamalarını baskılı tekstil ve giysi ile birleĢtirmiĢtir (Hardy, 2006:126). Sanatçı, renk ve biçimle yapmakta olduğu

Delaunay‟ın tasarımlarında, Kübizm akımıyla parlak ve cesur renklerden oluĢan Rus halk sanatının izleri görülmektedir (Görsel 11-12).

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 75

Yildiz Journal Of ART And Design

Görsel 11. Sonia Delaunay, geometrik tasarım, 1926 (Hardy, 2006:143). Görsel 12. „Le p‟tit Parigot‟ filminden bir sahne. Aktör, Sonia Delaunay‟ın tasarladığı kumaĢtan yapılan sabahlıkla (Rayner ve diğ., 2013:23).

Diğer taraftan Ġngiltere‟de 1940 yılında kurulan „Cotton Board‟s Centre for Colour, Design and Style‟ tasarım merkezi, 1941‟de „Design for Textiles by Fine Artists‟ sergisini „Palette and Loom‟ adıyla açmıĢtır. Bu sergide heykeltıraĢ Frank Dobson (1886-1963) ile ressamlar Duncan Grant (1885-1978), Paul Nash (18891946), Graham Sutherland (1903-80) ve John Piper (1903-92) yer almıĢtır (Rayner ve diğ., 2013:32). 1939‟dan 1945‟e kadar süren II. Dünya SavaĢı‟nın etkileri tekstil baskı tasarımında da görülmüĢtür. 1942‟deki karne programında baskılı tekstillerde, beĢ renge ve küçük tekrarlara izin verilmektedir (Fogg, 2013:6). Ancak sosyal ve ekonomik problemlerin yaĢandığı zor dönemlerde baskılı tekstillere talep artmakta;

bu da baskının, kumaĢın desenlendirilmesinde daha ucuz ve kolay

uygulanabilir bir yöntem olmasından kaynaklanmaktadır (Parry, 2010:346). Modernizm‟in Ġngiltere‟deki öncüsü Paul Nash, „Fugue‟ adlı tasarımında soyutlamanın kilit elmanı olan geometrik formları kullanmıĢtır (Görsel 13). HeykeltıraĢ ve ressam olan Frank Dobson‟nın tasarımlarında ise insan bedeninin üç

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 76

Yildiz Journal Of ART And Design

boyutlu etkisini, yüzey tasarımında ustaca biçimlendirdiği ve tasarımdaki renk geçiĢleri ile dinamik bir etki yakaladığı görülmektedir (Görsel 14)

Görsel 13. „Fugue‟, Paul Nash, film baskı, 1936 (Parry, 2010:388). Görsel 14. Tasarım ve baskı Frank Dobson, el kalıp baskı, 1938-9 (Parry, 2010:389).

1943 yılında Çek sanatçı Zika Ascher (1910-1992) firmasının ilk tekstil tasarımları için Ġngiliz heykeltıraĢ Henry Moore (1898-1986) ve Polonyalı ressam Feliks Topolski (1907-1989) ile anlaĢmıĢtır. 1944‟de satıĢa sunulan Ascher‟in sanatçılar tarafından tasarlanmıĢ tekstilleri, 1946 yılında savaĢtan sonra Londra‟da düzenlenen „Britain Can Make It‟ tasarım sergisinde yer alıncaya kadar pek de bilinmemektedir (Rayner ve diğ., 2013:34). Moore‟un Ascher firması için tasarladığı ve „Britain Can Make It‟ sergisinde yer alan „Family Group‟ adlı tasarımı, sanatçının plastik dilini, tekstil baskı tasarımına yansımasıdır (Görsel 15). 1913‟den 1939‟a kadar baskılı tekstillerin en büyük özelliği desen ve renkteki değiĢimdir (Parry, 2010:346). Tekstil baskı tasarımında baskı teknolojilerinin geliĢmesi, sentetik elyafların ve yeni boyaların bulunması teknolojik açıdan önemlidir. Ancak tasarımcıların dönemin sanatının soyutlama etkisini ifadelerinde

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 77

Yildiz Journal Of ART And Design

bir araç olarak kullanıp yeni bir tasarım dili oluĢturmaları döneme damga vurmuĢtur.

Görsel 15.‘Family Group‟, Henry Moore, 1946 (Rayner ve diğ., 2013:38). Görsel 16. „Splotchy‟, Alexander Calder, 1949 (Rayner ve diğ., 2013:81).

Kinetic Art‟ın öncüsü Amerikalı heykeltıraĢ ve ressam Alexander Calder (18981976), eserlerinde yarattığı „hareket‟ kavramıyla dönemin tasarım biçimlerini derinden etkilemiĢtir. Calder‟in, Laverne Originals firması için yaptığı tasarımlar, hem kumaĢ hem de duvar kâğıdı olarak uygulanmıĢtır (Görsel 16).

4. YENĠ BAġLANGIÇLAR: 1950-60’lar

1939 yılında baĢlayan II. Dünya SavaĢıyla birlikte 1940‟ların ilk beĢ yılında tüm kaynaklar savaĢa ayrılmıĢtır. 1945‟te savaĢın bitmesiyle baĢlayan Avrupa‟nın yeniden yapılanma döneminde ev tekstiline ilgi artmıĢtır. SavaĢla birlikte yaĢanan zorunlu göç ile Almanya‟da ortaya çıkan Bauhaus‟un tasarım anlayıĢı tüm dünyaya yayılmıĢtır. “1950‟den sonra geliĢtirilen soyut tasarımlar Bauhaus‟un öğretileri ile ĢekillenmiĢtir” (Harris, 1993:234). 20. yüzyıldaki tekstil tasarımı, mimarlık ve

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 78

Yildiz Journal Of ART And Design

güzel sanatlardaki çağdaĢ geliĢmelerle uyumludur ve sanat, tekstille kitlelere ulaĢmıĢtır. SavaĢın neden olduğu durgunluk döneminden sonra, geleneksel yöntemlerle elde edilen tekstil ve duvar kâğıtları, yeni teknolojiler ve soyut sanatın plastik diliyle Ģekillenen „çağdaĢ‟ tasarımın renk ve form anlayıĢında üretilmeye baĢlanmıĢtır. ÇağdaĢ tasarım kavramı, tasarımda birlik, bütünlük ve uyum sağlayan „yeni bir görünüm‟le dönemin isteklerini ve beklentilerini yansıtmaktadır (Jackson, 1998:15). 1950‟lerde, ABD‟de Soyut Ekspresyonizm ile Ġngiltere‟de kitle kültürü sonucunda reklam estetiğinin ön planda olduğu bir akım olan Pop Sanat ortaya çıkmıĢtır. Avrupa‟da Kubizm‟in parçalanmıĢ görüntüleri, kolaj ve Dada‟nın asemblaj tekniği ön plandadır. Bu dönemin tasarım anlayıĢı, soyut sanatın soyutlama eğilimiyle ve heykeltıraĢ Calder‟in önderliğinde dönemin teknolojisiyle Ģekillenen hareket kavramıyla biçimlenmiĢtir. Raoul Dufy, Henry Moore, Ben Nicholson (1894-1982), Graham Sutherland ve John Piper gibi birçok önde gelen sanatçı yeteneklerini 1930-60 yılları arasında baskılı tekstillerde göstermiĢlerdir. 20. yüzyılın ortalarında yaygın bir Ģekilde uygulanan film baskı da sanatçıların/tasarımcıların deneyselliklerini arttırarak yeni form arayıĢlarını desteklemiĢtir. Film baskı tekniğinde kullanılan Ģablonun daha ucuz olması, fazla renk kullanılabilmesi ve film baskıda büyük ölçekli tasarımların basılabilmesi tasarımcıya özgürlük sağlamıĢtır. Modern tasarımların film baskı ile az metrajlarda basılabilmeleri sayesinde modada dönüĢüm artmıĢtır. Elle yapılan film baskı, 1950‟lerin ortalarına kadar hız konusunda rulo baskıyla rekabet edememiĢse de 1960‟lı yılların sonuna doğru rotasyon film baskıya geçilmesiyle hız kazanılmıĢtır (Harris, 1993:234-235). Sanat-tasarım arasındaki diyaloğu seri üretimi ile geniĢ kitlerele ulaĢtırmada tekstil

yararlanarak evine bir sanat eseri alamayan tüketiciye kitle üretimi ile ulaĢmayı hedeflemiĢ ve sanatçılarla baskı tasarımı koleksiyonları hazırlamıĢlardır. 1955 yılında Fuller Fabrics firması, „Modern Master Prints‟ serisi için ressamlar Marc

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 79

Yildiz Journal Of ART And Design

Chagall (1887-1985), Raoul Dufy, ressam ve heykeltıraĢlar Fernand Léger (18811955), Joán Miró (1893-1983) ve Pablo Picasso (1881-1973) ile çalıĢmıĢtır. Bir yıl sonra ressam ve heykeltıraĢ Georges Braque (1882-1963) gruba dâhil olmuĢtur. Firma tasarımları, film baskıya göre kitle üretimi için o yıllarda daha ekonomik olan rotasyon baskı yöntemiyle üretmiĢtir. (Rayner ve diğ., 2013:134-139). Soyut sanatın önemli temsilcilerden Miró‟nun eserlerinde bulunan parlak renkler ve dağınık soyut Ģekiller ile ince, karmaĢık çizgilerle oluĢturduğu plastik dil, tekstil baskı tasarımlarına da hayvan betimlemeleri ile yansımıĢtır. (Görsel 1718). Kübizmin kilit elemanları olan parçalanmıĢ ve eĢzamanlı görüntü Picasso‟nun tasarımlarında soyut formlarla yer almaktadır (Görsel 19). Akımın bir diğer temsilcisi Braque‟ın tasarımlarında ise dönemin en çok kullanılan tekniği olan kolajın etkisi görülmektedir (Görsel 20).

Görsel 17. „Farmer‟s Dinner‟, Joán Miró, giysilik kumaĢ, 1955 (Rayner ve diğ., 2013:164). Görsel 18. „Farmer‟s Dinner‟la yapılmıĢ giysi tasarımı (Rayner ve diğ., 2013:165).

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 80

Yildiz Journal Of ART And Design

Görsel 19. Pablo Picasso, döĢemelik kumaĢ, film baskı, 1956. (Prichard, 2009:39). Görsel 20. Georges Braque, döĢemelik kumaĢ, 1956 (Rayner ve diğ., 2013:177).

Görsel 21. „Belle Fleurs‟, Marc Chagall, döĢemelik kumaĢ, 1956 (Rayner ve diğ., 2013:172-173).

Chagall, eserlerindeki fantastik dünyayı, tekstil tasarımına bitkisel elemanlarla hayvan figürlerini kullanarak masalsı bir dilde yansıtmıĢtır (Görsel 21). S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 81

Yildiz Journal Of ART And Design

1860 yılında kurulan Sanderson & Sons firması da 100. kuruluĢ yılı için sanatçı John Piper ile çalıĢmıĢtır. „Stones of Bath‟ sanatçının bu etkinlik için yaptığı beĢ tasarımdan biridir. Sanatçının eserlerinde dönemin soyutlama, parçalama, bozma, yeniden yapılandırma eğilimleri ile ele aldığı Ġngiliz mimari yapılarının tasarımlarına yansıdığı görülmektedir (Görsel 22).

Görsel 22. „Stones of Bath‟, John Piper, döĢemelik kumaĢ, 1959 (Parry, 2010:424).

1960‟tan 1970‟e uzanan dönemde, Pop Sanat ve Op/Optik Sanat gibi çağdaĢ sanat akımlarının temsilcileri yaptıkları tekstil yüzey tasarımlarına akımın, hem renk hem de biçim anlayıĢını yansıtmıĢlardır. Tekstil baskıcılığının bu dönemde en çok kullandığı teknik olan film baskının, Pop Sanatın ifade aracı olarak da tercih edildiği görülmektedir. Pop Sanatçısı Amerikalı ressam Andy Warhol‟un (19281987) tasarımlarında, tekstil tasarımının vazgeçilmez öğesi olan çiçek motifinin akımın canlı renkleri ile ifadesi görülmektedir (Görsel 23).

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 82

Yildiz Journal Of ART And Design

Görsel 23. Andy Warhol‟un tasarım örnekleri, 1957 (Rayner ve diğ., 2013:232-234-236).

Op/Optik Sanatın temsilcilerinden ressam Victor Vasarely‟ye (1906-1987) göre resmin temel elemanları kare, dikdörtgen, daire, üçgen gibi geometrik biçimlerdir. Bu geometrik biçimler, kuruluĢlarındaki matematik düzen ve ıĢığın da etkisiyle gözde, ileri geri çıkarak hareket etkisi yaratırlar (Eti, 1971:116). Akımın çizgi ve renkle oluĢturdukları gözde yaratılan hareket ve yanılsama etkisini Vasarely‟in geometrik biçimlerle elde ettiği tasarımlarında da görülmektedir (Görsel 24).

Görsel 24. „Kernos‟, Victor Vasarely, döĢemelik kumaĢ, 1962 (Fogg, 2013:42).

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 83

4. SONA DOĞRU: 1970’ler

1970‟ler de birçok Ġngiliz sanatçı, kitle için üretilen tasarımlardan ayrılarak resim ve heykel gibi kendi sanat alanlarına yönelmiĢlerdir. 1969 yılında sanat ve tasarım arasındaki diyalogun son birlikteliği 84 yaĢındaki Sonia Delaunay ve Liberty of London firması arasında gerçekleĢmiĢtir. Sınırlı sayıda üretilen eĢarp tasarımlarında Delaunay, soyut formlarını yumuĢak renklerle kullanmıĢtır (Rayner ve diğ., 2013:226) (Görsel 25).

Görsel 25. Sonia Delaunay, eĢarp, 1969 (Rayner ve diğ., 2013:227).

20. yüzyıl sanatının tekstil tasarımı ile arasında yaratıcılığı üst düzeye çıkaran bu diyalog, Fashion and Textile Museum tarafından 31 Ocak-17 Mayıs 2014 tarihileri arasında Londra‟da organize edilen „Artist Textiles Picasso to Warhol‟ adlı sergi ile yeniden gözler önüne serilmiĢtir. Sergide; Georges Braque, Alexander Calder, Marc Chagall, Salvador Dalí (1904-1989), Sonia Delaunay, Raoul Dufy, Barbara Hepworth (1903-1975), Fernand Léger, Henri Matisse (1869-1954), Joan Miró, Henry Moore, Pablo Picasso, Ben Nicholson ve Andy Warhol‟un tasarımları yer almaktadır. Sanatçıların, Fovizm, Kübizm, Konstirktivizm, Sürrealizm, Pop Sanat ve Op/Optik Sanat gibi dâhil oldukları akımların da izleri tasarımları üzerinden S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 84

Yildiz Journal Of ART And Design

görülebilmektedir (Görsel 26). Sergi 2014 yılında Hollanda, 2015‟de Kanada ile Amerika‟da ve son olarak 2016‟da Ġsveç‟te açılmıĢtır.

Görsel 26. „Artist Textiles Picasso to Warhol‟ sergisinden bir fotoğraf, Textile Museet, Ġsveç, 2016. http://textilmuseet.se/utstallningararkiv/artisttextilespicassotillwarhol.5.77fed4791525087983f461d 6.html (EriĢim Tarihi: 30.04.2017).

5. Sonuç

Tekstil tasarımı da dâhil olmak üzere, Endüstri Devrimi sonrası oluĢan dünyada kitle üretimi ile nasıl olması gerektiği sorgulanmaya baĢlayan tasarım kavramı sanatçıların, mimarların ve mühendislerin elinde biçimlenmiĢtir. Bu dönem neredeyse bir zorunluluktan ortaya çıkan sanatçıların tasarımlarında, sanatçının plastik dilinin ve estetik anlayıĢının izleri bulunmaktadır. Sanat ve tasarım arası diyalogun sonucunda tekstil baskı tasarımının 20. yüzyılda estetik ifade biçiminin, dönemin sanat anlayıĢı olan soyutlama ile değiĢtiği görülmektedir. Bauhaus‟un baĢlattığı süreç, II. Dünya SavaĢı sonunda „tasarımcı‟ kimliğinin oluĢması ile sonuçlanmıĢtır. 1950‟li yıllardan sonra yaratıcılıklarını tekstil baskı tasarımı ile değerlendiren sanatçılar, çeĢitli firmaların çıkardığı özel koleksiyonlar ile geniĢ kitlelere ulaĢabilmiĢlerdir. Sanatçılar, dönemin kimliğini ve estetik dilini

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 85

Yildiz Journal Of ART And Design

yansıttıkları tasarımları ile bir sanat eseri alamayan insanların hayatlarına kitle üretiminin satın alınabilirliği sayesinde girebilmiĢler ve dâhil oldukları sanat akımlarının söylemlerini ulaĢtırabilmiĢlerdir. Bu çalıĢmada, 20. yüzyılda yaratıcılıklarını tekstil baskı tasarımı alanında değerlendiren sanatçılardan yapılan bir seçki ile sunulan tasarımlar, sanat ve tasarım arasındaki diyalogun hem önemini hem de gerekliliğini göstermektedir. Sanatçıların tekstil baskı tasarımına bıraktıkları izler, dönemin tasarımcılarını etkilemelerinin ötesinde günümüz tasarımcılarına da yol gösterici niteliktedir. 21. yüzyılda da bu etkileĢimin yansıması olan koleksiyonların tasarım dünyasında yer alması bunun en büyük kanıtıdır.

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 86

Kaynakça

AKBOSTANCI, Ġ., (2014). “20. ve 21. Yüzyıllarda Tekstil Baskı Tasarımı ve Üretiminin DeğiĢen Tanımı”. Sanat Tasarım Dergisi, Sayı 5, 31-41. ANTMEN, A., (2008). 20. Yüzyıl Batı Sanatında Akımlar, Sel Yayıncılık, Ġstanbul. ETĠ, S. (1971). ÇağdaĢ Sanat, Karaca Ofset, Ġstanbul. FOGG, M., (2013). Vintage Patterns: 1950s, Batsford, London. HARDY, A., (2006). Art Deco Textiles, Thames&Hudson, London. HARRIS, J., (1993). 5000 Years of Textiles, British Museum Press, London. ĠPġĠROĞLU, N. ve ĠPġĠROĞLU, M. (2017) Sanatta Devrim Yansıtmacılıktan OluĢturmaya Doğru, Hayalperest Yayınevi, Ġstanbul. JACKSON, L., (1998). The Sixties: Decade of Design Revolution, Phaidon, London. JACKSON, L., (2002). Twentieth-Century Pattern Design, Princeton Architecrural Press, New York. PARRY, L., (2009). V&A Pattern William Morris and Morris&Co., V&A Publishing, London. PARRY, L., (2010). British Textiles 1700 to the Present, V&A Publishing, London. PRICHARD, S., (2009). V&A Pattern: The Fifties, V&A Publishing, London. RAYNER, G., CHAMBERLAIN, R., STAPLETON, A., (2013). Artists’ Textiles 1940-1976, Antique Collectors‟ Club, Suffolk.

S. G. ÜSTÜNER, 20. YÜZYIL TEKSTĠL BASKI TASARIMINDA SANATÇI ĠZLERĠ 87

Share and Cite