Visual rhetoric and manipulative methods in contemporary art practice

Abstract

Keywords: Visual rhetoric; contemporary art; manipulation.

1. KonuĢmacı (ethos): Ethos; üzerinde tartıĢılan, konuĢulan konuya cevap

bulması gereken kiĢi olarak hatibi iĢaret eder. Daha açık bir ifadeyle, konuyla ilgili tüm argümanların sağlanmıĢ olması izleyicinin ikna edilmesi için yeterli olmayabilir. Tüm argümanların ve konunun temellendirildiği her kanıtın yanı sıra hatibin kiĢisel özellikleri de oldukça önemlidir. “Burada hatibin örtük biçimde ya da ihtiyacı varsa eğer, baĢkasına hitap etmek için belirtik olarak aracılık ettiği bir yığın argüman ve cevap vardır. D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 10

Yildiz Journal Of ART And Design

Bunların amacı sadece Ģunu söylemektir ona: Cevabım var, bana güvenebilirsin” (Meyer, 2009: 27). Aristoteles için baĢarılı bir hatip; argümantasyon yapabilmeli, toplumdaki adetler ve genel inanıĢlar hakkında bilgi sahibi olmalı ve dinleyicide Ģiddetli duygular uyandırmanın yollarını bilmelidir.

2. Dinleyici (pathos): Pathos “dinleyicilerde belli bir ruh hali oluĢturmaktır.

Bu, konuĢmacının dinleyiciler üzerinde sanatsal kanıt oluĢturarak hislerini etkilemesidir” (Koçak, bt: 6). AnalĢıldığı üzere pathosta tutkular önemlidir ve bu tutkunun içeriğini anlamak, ethos için oldukça önemlidir. pathosun içeriği ise; “dinleyicilerin soruları, bu sorular ve cevapları karĢısında hissettiği heyecanlar ve kendisine göre bu soruların cevaplarını doğrulayan değerlerdir” (Meyer, 2009: 31).

3. Konu (logos): Meyer‟e göre; “sorusu olduğu Ģeylerin tümüdür” (Meyer,

2009: 37). Logos baĢka bir ifadeyle üzerinde konuĢulan konunun anlaĢılabilmesi için kullanılan her türlü argüman, kanıtlama ve ilkedir. BaĢarılı bir retorikte ethos, pathos ve logos aynı derecede önemlidir ancak Aristoteles bu 3 etkenin kültürel olarak farklılık gösterebileceğini belirtmiĢtir. Bu bağlamda kültürel çeĢitliliği anlamak ikna sanatı için temeldir (Bkz. Byers, 2009). Ancak bu üç etkenin baĢarılı biçimde iĢleyebilmesi için hatip, izleyici ve konu arasındaki kültürel kodların birbirleriyle uyuĢması gereklidir. Her toplum çok sayıda farklılığı barındıran bir bütünlüktür. Bu bütünlük içerisinde devamlılığın ve düzenin sağlanabilmesi için farklılıklar arası iletiĢim gerekir. Çünkü toplumsal hayatın devamlılığı ve kültür aktarımı gibi eylemler iletiĢim sayesinde olmaktadır ve her toplumun kendi iç dinamiklerine göre geliĢen bir kültürel sistem vardır. Toplumsal koĢullar tarihin belli dönemlerinde bazı iletiĢim araçlarının daha kullanıĢlı olmasını sağlamıĢtır. Örneğin; bilgi aktarımında sözlü iletiĢimin önemini yitirmesinin ardından tüm birikimin depolanması ve sonraki kuĢaklara aktarılması iĢini yazı üstlenmiĢtir. Bilindiği gibi her kültür D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 11

Yildiz Journal Of ART And Design

kendini var edecek bazı somut göstergelere ihtiyaç duymaktadır. Günümüzdeki en etkili iletiĢim aracı ise görselliktir. GeniĢ anlamıyla görülebilen her Ģey görselliğin sınırları içerisinde var olabilir ancak Barnard‟a göre; “görsel olan, insanlar tarafından üretilmiĢ, yorumlanmıĢ ya da meydana getirilmiĢ, iĢlevsel, iletiĢimsel ve/veya estetik amacı olan her Ģey” dir (Barnard, 2010: 34). Bu bakımdan her kültürün kendisini ortaya koyabilmesi için bazı somut temsillere ihtiyaç duyduğu söylenebilir. Görsel kültürü de var eden ve devamlılığını sağlayan bazı farklı yapılanmalar mevcuttur. Eker ve Aslan (2010: 252) popüler kültür, kitle kültürü, kültür endüstrisi, medya kültürü ve yeni imaj kültürü gibi farklı kültürel yapıları görsel kültürün temel dinamikleri olarak değerlendirmiĢlerdir. Tüm bu görsel alan içinde görsel kültürün maddi sınırları reklamcılıktan sanata kadar geniĢ bir alana sahiptir ve sanatçılar da adeta reklamcılar gibi görüntü üreten tasarımcılar olarak değerlendirilebilmektedir. Sanatsal üretim, görüntü üretimi halini alırken, sanat görsel kültür oluĢumunda ve yapılanmasında önemli bir rol oynamaktadır. BaĢka bir deyiĢle sanat görsel kültürle desteklenir hale gelmiĢtir ancak kültürel oluĢumun önemli bir alanı da sanata aittir. Farklı görsel yapılanmalar ve toplumların nesnelere yükledikleri anlamlar sanatçıları da anlam yaratma sürecinde etkilemektedir. Bu bağlamda sanatsal bir çalıĢmanın, var olduğu toplumsal ve kültürel koĢullar dikkate alınarak kendi koĢulları içinde bir anlam ifade etmesinin, o Ģeyin sanat yapıtı olarak kabul edilmesi için yeterli olduğu söylenebilir. Örneğin; Manzoni‟nin “dıĢkısı”, Ģüphesiz ki 17. yy ressamı Caravaggio için herhangi bir sanatsal anlam ifade etmeyecekti. Bu noktada Barnard‟ın, sanatsal çalıĢmalarda idrar ya da dıĢkı kullanılmasının rahatsız edici bir etkisi olmasının, sahip oldukları doğal anlamları değil, zaman içinde ortaya çıkan kültürel betimlemeleri olduğu yönündeki tespiti ilgi çekicidir. Böylelikle bu gibi rahatsız edici nesnelerin kendi anlamlarıyla değil, iletiĢimsel bir iĢlevle sanat nesnesi oldukları anda görsel kültür halini aldıklarını belirtmiĢtir (Barnard, 2010: 29-30).

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 12

Yildiz Journal Of ART And Design

fonksiyonunun görsel iletiĢime iĢaret ettiği söylenebilir. Bu bağlamda sanat, görüntü-anlam ve yorum denkleminin karĢılığı olarak izleyiciyle görsel iletiĢimin en yoğun hissedildiği alanlardan biridir. Kültürel yapılanma ile aynı tabanda Ģekillenen toplumsal stereotipler, sanatçıları yaratım sürecinde yönlendirme gücüne sahiptir. Var olan nesnelere anlam yükleme sürecinde izleyicinin anlam yaratma kapasitesinin temel belirleyen olması nedeniyle, sanatçı hatip olarak hitap ettiği kitleyi her açıdan iyi tanımalıdır. Güncel sanatçı her yapıtı için farklı anlam kanalları açmayı hedeflerken izleyici kitlenin alt yapısı, yapıta dair hazır bulunuĢluk düzeyi, ilgi alanları, tabuları, korku, heyecan, nefret gibi kolay harekete geçirilebilen bazı hisleri ona kılavuzluk edebilmelidir. Bunu yapabilmenin en etkili yollarından birisi de çağın kültürel altyapısına ve iletiĢim araçlarına zıt düĢmemektir. Çağımızın iletiĢim aracının görsellik olması gerçeğinden hareketle görsel unsurların üretimi, iletiĢimi ve temsil biçimleri retorik alanında da bazı değiĢiklikler yaĢanmasını sağlamıĢtır. Son yıllarda televizyon ve internet gibi görüntü üreten araçların gerçeğe değil görüntüye ağırlık vermesiyle görselliğin retorik alanına dâhil edilmesi ihtiyacı ortaya çıkmıĢtır. Böylelikle “görsel retorik” çağının eğilim ve seçimleriyle daha uyumlu yeni bir çalıĢma alanı olarak kabul görmüĢtür. Tanımlamak gerekirse görsel retorik; “bilginin, retoriğin bilinen çalıĢma alanı olan dilsel unsurlar yerine görsel unsurlar ile aktarılmasını ve iletilmesini ifade eder” (Durgee, 2003: 335-336).

görselliği oluĢturan etkenler ve bu etkenlerin ortaya çıkıĢında rol oynayan faktörler, kültürel farklılıklara göre görsellerin algılanıĢ biçimini yani kültürel kodların çözümünü gerektirmektedir. Bu bağlamda görsel retoriğin çalıĢma alanı içerisine görsel kültür ve unsurlarının dâhil edilmesi kaçınılmazdır. Ancak alana dair yapılan çalıĢmaların yetersiz oluĢu, klasik retorikte kullanılan bazı figürlerin görsel retoriğe uyarlanmasını

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 13

Yildiz Journal Of ART And Design

kullanılarak kavramın izleyicinin beklentisinden sapması sonucu ortaya çıkan bir uyumsuzluk yaratması Mcquire ve Mick (1999: 39) tarafından „sanatlı sapma‟ olarak tanımlanmıĢtır. Bu sapma bilinçli biçimde yapılır. Böylece izleyiciler günlük hayatın tutarsızlıklarına verebilecekleri tepkilerden farklı olarak, reklam ya da bir sanat yapıtında görebilecekleri sapmaları hata olarak değerlendirmezler. Aksine uyumsuzlukları ve sapmaları çözmek izleyicilerin duruma karĢı olumlu tutumlar geliĢmesini sağlamaktadır (McQuarrie ve Mick, 1999: 39-40). Bu durumda “retorik figürler, Barthes‟ın metnin keyfi (pleasure of the text) olarak tanımladığı, iĢaretlerin düzenlenmesi sürecinden gelen ödüllendirmeyi sağlayabilir” (Kireçci, 2009: 122). Çünkü retorik figürler sayesinde nesneler arasında yeni bağlar, iliĢkiler ve özdeĢlikler kurulacak ve izleyicinin bu sürece aktif katılımı farklı bir iletiĢim biçimi ortaya çıkacaktır. Bu iletiĢim biçimi manipülatörlerce öğretilmiĢ bir iletiĢim biçimi olabilmektedir. Örneğin; McQuarrie ve Mick‟e (1996) göre tüketiciler sapmalara nasıl tepki vereceklerini zamanla öğrenmektedirler. Bir reklam oldukça karmaĢık ve iliĢki kurmayı zorlaĢtıran görüntüler içeriyor olabilir ancak tüketiciler öğrenilmiĢ bir davranıĢın sonucu olarak reklamın mutlaka gizli anlamlar içerdiğini düĢünüp bu karmaĢıklığı ve anlaĢılmazlığı gözardı edebilirler. Bu güdümlü iliĢki güncel sanat yapıtları için de geçerlidir. Sanatlı sapmayı çözümleyebilmek ve yapıtın anlaĢılmayı bekleyen felsefi alt metnini analiz edebilmek izleyicinin görevi iken, izleyiciyi ikna etmek ise sanatçının görevidir. Sanatçı gördüğü her Ģeyi sanat yapıtı olarak kabul edebilecek bir izleyici kitlesi oluĢturabilmek adına kendisini kanıtlama çabası içine girebilir. Ancak güncel sanatın özgür ve sınırsız alanı içerisinde yapıt üretebilmek için yalnızca bir kavrama sahip olmanın yeterli olabileceği fikri sanatı içten içe kemirmeye baĢlamıĢtır. Bu sebeple kendini ispata çalıĢan sanatçının her sanatsal eyleminde sözel yardımcılara baĢvurması da olağan hale gelmiĢtir. Elbette “bir Ģeyler belirtecek olurlarsa, nesnelerin kendileri de söz olabileceklerdir” (Barthes, 2011: 180). Ancak güncel yapıtlara yüklenen onca anlam çekildiği anda yapıtlar yine ve yalnızca basit birer nesne halini alacaktır. “…Retoriğin fonksiyonu, kabul

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 14

Yildiz Journal Of ART And Design

edilebilir deliller sağlamak değil, ilgili olgulardan bir eyleme, onları hesaba katan bir düzenlemeye geçmeyi sağlayacak kararlar ve yargılar çıkarmaktır. Retoriğin baĢarılı uygulaması, bu yüzden, eylemi destekleyerek doğrulayabilen bir tür otoriteyi varsayar” (McGee ve Lyne, 1987: 246). Bu otorite sanatçıdır. Sanatçı, izleyicileri bir Ģekilde kıĢkırtarak, nesnelere anlamlar yükleyerek onları nasıl yönlendireceğini iyi bilmektedir. “Bir uygulama olarak, retoriğin iĢlevi söylemin dinleyicisini söylem öznesine belli bir tutum sergilemeye, özneyi belli bir açıdan görmeye yönlendirmesidir. Genellikle retorikçi -ve retorik stratejiyle, ilgili olduğumuzda herhangi birimiz- sadece olguları açığa çıkarmaz; bunu izleyicilerin gerçekleri algılayacağı bir Ģekilde değiĢtirecek bir biçimde öne sürer” (Danto, 2012: 187). Örneğin; bir nesne –her ne olursa olsun- galeri ya da müze gibi bir sergi mekanı içinde sergilenerek kavramsal bir bütünlük içinde sunulmuĢsa izleyicide nesnenin bir sanat fikri ilettiği yönünde tutum geliĢtirmesi kaçınılmazdır. Elbette üzerinde konuĢulan, tartıĢılan, büyük mekânlarda sergilenmeyi hak eden, üstelik yüksek fiyatlara satıĢı yapılan güncel sanat nesnelerinin eĢsiz birer sanat yapıtı olmaktan baĢka alternatifleri yoktur. Ancak görülmektedir ki; sanatçının, sanatının içtenliğine ve gücüne inandırmak için görsel retorik figürlere, çalıĢmaya ait açıklayıcı metinlere ya da çarpıcı isimlere, felsefeye, düĢünürlere, geçmiĢteki tüm sanat akımlarına ve sanatsal mekânlara, yani giderek daha çok referansa ihtiyaç duyması, sanatın kendi iç dinamiklerini kaybettiğini göstermektedir. Sıklıkla kullanılan görsel retorik figürler ise metafor ve metonimidir. Ortak Dilsel-Görsel Retorik Kavramlar Olarak Metafor ve Metonimi Metafor ve metonimi güncel sanatçıların sanat yapıtı ürettikleri yönündeki kanıyı güçlendirmek için kullandıkları figürlerdir. Metafor soyut bir kavramı somutlaĢtırmak için kullanılmakta iken metonimi ise iki somut varlık arasında benzerlik kurulacak Ģekilde birinin birbirlerini anımsatmaları söz konusudur. Klasik

düĢüncelerde anlam ve yapı değiĢikliği ortaya çıkmaktadır. Ġfadeye zenginlik ve

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 15

Yildiz Journal Of ART And Design

inandırıcılık katmak amacıyla kullanılan bu tekniğe figür denilmektedir ve figürler kavramın ifade ediliĢ biçiminin izleyicinin beklentisinden sapması yoluyla bir uyumsuzluk yaratmaktadırlar. Ġzleyici bu uyumsuzluğu fark ederek yapıttaki “olası” mesajı çözmek adına yapıta dair içsel bir çözümleme yapmaya baĢladığı an, retorisyen olarak sanatçı amacına ulaĢmıĢ demektir. Güncel sanatçıların sıkça kullandıkları metaforlar; yaĢam-ölüm, cinsellik, cinsel kimlik, bellek ve karĢılıklı iliĢkilerdir. Sanatçıların hem izleyici kitleyle hem de sanat dünyasıyla kurdukları iletiĢim retorik figürler yardımıyla amacına uygun hale gelmektedir. Bu figürler sayesinde izleyicilerin sanat adına yapılan her türlü Ģeyin baĢka bir “Ģey” değil, yalnızca sanat olduğuna dair inancı güçlendirilmekte ve Ģüphelerin yok edilmesi amaçlanmaktadır. Kelime anlamı; “hedef kitle ya da kiĢide, birtakım psikolojik teknikler kullanarak davranıĢ ya da kanaat değiĢikliği yaratma iĢlemi” olan manipülasyon, siyasetten ekonomiye kadar farklı alanlarda kullanılan bir tekniktir. (Cevizci, 2012: 287). BaĢka bir deyiĢle “fikir aĢılama” olarak kabul edilen manipülasyon, manipülatörün karĢısındaki kitleyi iyi tanımasını, kitlenin eğilim ve sınırlarını iyi bilmesini gerektirir. BaĢarılı bir manipülatör, bireylerin konuya dair görüĢlerini ve tutumlarını referans alabilmeli, destekleyici bilgilerle bireyleri güvende olduklarına inandırabilmeli ve onları istenen görüĢe doğru yönlendirebilmelidir. Bu süreçte açık biçimde baskı uygulamak, bireyin istenilen tutuma ve davranıĢa doğru yönlendirilmesini olumsuz yönde etkilemektedir. Zizek‟e göre, “Mesele öznenin aslında hiçbir zaman bir seçme konumunda olmamasıdır: Ona her zaman sanki seçimini çoktan yapmıĢ gibi muamele edilir” (Zizek, 2011: 180). Herbert Schiller (Bkz. 1993) ise sistem içerisinde ortaya çıkan fakir ve zengin toplulukların aynı ölçüde sistemin içinde kalması gerektiğini ve bunu baĢarmanın en etkili yolunun o topluma baskı uygulamak olduğunu belirtmiĢtir. Ancak tarihteki örnekleri göstermektedir ki, baskı altında tutulmaya çalıĢılan toplumlarda olumsuz sonuçlarla karĢılaĢılmıĢtır ve bu nedenle insanları yaĢamlarından memnun hale getirmek,

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 16

Yildiz Journal Of ART And Design

baskı kurmaktan ya da zor kullanmaktan çok daha etkilidir. Bu açıdan Schiller (Bkz. 1993), manipülasyonun oluĢumu için bazı kavramlar gerektiğini belirtmiĢtir: a. Bireyselcilik ve kiĢisel tercih miti; insanları kendi kararlarını verirken özgür olduklarına inandırmaktır. b. Yansızlık miti; manipüle edilen bireylerin yaĢadıkları toplumda her kurumun tarafsız olduğuna inandırılmalarıdır. c. DeğiĢmeyen insan tabiatı miti; bireyler insan doğasının kusurlu olduğuna, bu nedenle toplumda tam anlamıyla bir geliĢmeden bahsedilemeyeceğine inandırılırsa istendik davranıĢ göstermesi daha kolay olacaktır. d. Sosyal çatıĢmanın mevcut olmadığı miti; manipülatörler için toplumsal çatıĢmaların sebebi sosyal sorunlar değil, insanların iyi ya da kötü özellikleridir. Çünkü manipülatörler gerçekliğin açığa çıkmasını ve insanların

istemezler. e. Medya pluralizmi miti; insanların medyanın tarafsız olduğuna ve sürekli kendi yararları gözetilerek kendilerine farklı seçenekler sunulduğuna inandırılmalarıdır. Sanatsal ustalığın önemini yitirmesiyle ve sanat-hayat arasındaki ayrımın ortadan kalkmasıyla güncel sanatçı için üretimde kolay, inandırıcılıkta zor bir dönem baĢlamıĢtır. Güncel sanatçıların sanatsal üretimlerinin temelindeki motivasyonların anlaĢılması, oluĢturmaya çalıĢtıkları temsil biçiminin kendilerini çevreleyen

etkenlerden en önemlisi izleyicinin sanatçıya karĢı geliĢtirdiği olumlu-olumsuz ön yargı ve tutumlardır. Ancak sanatçının en büyük Ģansı izleyicinin henüz sergi salonuna gitmeden, orada göreceği her oluĢumun ve yaĢayacağı her deneyimin sanat çalıĢması olduğuna dair bir kabule sahip olmasıdır. Bu Ģans, medya tarafından yaratılmaktadır. Sanat dünyasının önerileri ve güdülemeleri günlük D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 17

Yildiz Journal Of ART And Design

nesnelerin gerçekliğinin felsefeye dayalı metaforik imgelerle süslenerek yeni bir nesneye doğru evrilmesini mümkün kılmaktadır. Sanatçı bu dönüĢümü Ģansa bırakmak istemediğinde felsefi arka planla oluĢturduğu görsel dil ile, kendi manipülasyon yönelimini daha da güçlendirmektedir. Bir baĢka önemli etken de yapıtların sergilendiği mekanlardır. Daniel Buren 1983 yılında yayınladığı “Mimarinin ĠĢlevi: Eser Ġle Ġçine YerleĢtiği Mekânlara Dair Notlar” baĢlıklı makalesinde,

mekânlarının statüsü değiĢince anlamlarının da değiĢebileceğine

değinmiĢtir. Örneğin; Bir sanat yapıtı bir fırında sergilenirse bu durum o fırını sanat galerisine ve yapıtı da bir dilim ekmeğe dönüĢtüremez, bir dilim ekmek de bir müzede sergilenirse o müze bir fırına dönüĢmez, ancak müze mucizevi Ģekilde ekmeği sanat yapıtına dönüĢtürebilir. Güncel sanatçının görünür olabilmesi için sanatsal yeteneğinin dıĢında bazı yetilerinin olması gerekmektedir. Zira sanat alanı; “…çeliĢkilerin spekülasyonların, son derece incelikli manipülasyonların beĢiği, amansız rekabetlerin yaĢandığı kozmopolit bir mücadele alanı” olarak tanımlanırsa sanatçının bu mücadele alanı içinde bazı manipülatif yöntemler geliĢtirmesi sürpriz değildir. (Steyerl, 2012: 90). Bu bağlamda güncel sanatçı manipülatör olarak kabul edilebilir. Manipülasyonu “sanat ve tasarım temelli değil, daha çok sanatçı temelli bir gerekçelendirmenin adı” olarak değerlendiren Eker, sanatsal manipülasyonun ana aktörü olarak bizzat sanatçıyı sorumlu bulmuĢtur. (Eker ve diğerleri, 2013: 29). Bunun en önemli sebebinin sanatçının ünlü olma isteği olduğunu vurgulamıĢ, sonucunda ise “kendi gerekçelerine hapsolmuĢ” sanatçının, kaotik bir karakter taĢıyan güncel sanatla paralellik kurarak, sanatsal baĢarısızlığını manipülatif yollarla gizlemeye çalıĢtığını belirtmiĢtir (Eker ve diğerleri, 2013: 32). Bu noktada imaj yaratma, baĢka bir deyiĢle “marka” yaratma güncel sanatçıların sıklıkla baĢvurduğu yöntemdir. Sanatsal kariyeri boyunca olumlu ya da olumsuz her türlü imaj her zaman sanatçının daha çok tanınır olmasını sağlamıĢtır. Sanatçıların sahip olduğu kiĢisel özellikler, cinsel tercihleri, geçirdikleri akıl hastalıkları, davranıĢ bozuklukları ya da çocukluk hezeyanları gibi durumlar izleyici tarafından dikkat çekici ve

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 18

Yildiz Journal Of ART And Design

“marjinal” bulunmuĢ, bu marjinallik, sanatçının lehine bir imaja dönüĢebilmiĢtir. Ancak gerçekte öyle olmayanlar için zorunlu marjinallik imajı yaratma gereği doğmuĢtur. Günümüzde pek çok kez örneği görülebilen; sanatçıların kendilerini ifade edebilmek için yaptıkları zorlama açıklamalar, felsefi söylemler ya da sanat dıĢı çılgınlıklar öğrenilmiĢ davranıĢların kanıtı niteliğindedir. “çağdaĢ sanatta markalaĢana kadar bir hiçsiniz” diyen Thompson‟a göre satıĢı yapılan herhangi bir ürün gibi sanat yapıtının fiyatlanmasında da marka değeri çok önemlidir. (Thompson, 2012: 24). Böyle bir manipülasyon alanı içinde güncel sanatçılar çoğunlukla “kendilerini popülerleĢtirecek bir izleyici kitlesine sahip olmakla ve sanatçı olarak hak ettiklerine inandıkları üne ve karizmaya kavuĢmakla ilgilenirler” (Kuspit, 2010: 71). Bu süreçte kullanılan nesneyi sanat nesnesine çevirebilecek, nesneye yüksek bir duygu yoğunluğuyla Ģiirsel ve derin anlamlar yükleyebilecek tek Ģey sanatçının imzasıdır. Elbette bu bakıĢ açısı bütün güncel sanatçıların yüzeysel çalıĢmalar yaptığı anlamına gelmemelidir. Sanatçıların her zaman söyleyecek sözleri, eleĢtirdikleri ya da savundukları durumlar olabilir ancak eğer sanatçının sanatsal ifadesi yetersizse bu yetersizliği örtbas edebilmek için güncel sanatın felsefi yönü ve sınırsız birleĢim olanağı sanatçıya manipülatif yollar denemesi için geniĢ imkânlar verebilmektedir. Örneğin; buruĢuk bir kağıt parçasına dahi gizemli anlamlar yükleyerek bağlam değiĢikliği yaratmanın yüzlerce yolu olabilir ve bu yolların hepsi bir kurama bağlandığı takdirde sanatçı için kullanılabilir hale gelebilir. Ġzleyicide oluĢması hedeflenen temel yargı Ģudur; “eğer sanatçı öyle diyorsa bu sanattır”. Bu yargının oluĢumunda sanatçı kadar küratör, eleĢtirmen, galerici ya da sanat taciri de rol almaktadır. Manipülatör Olarak Küratör, Eleştirmen, Galerici Küratör, sanat dünyasında oldukça güçlü yetkilere sahiptir. Çünkü müze koleksiyonunun sorumluluğunu almak, galerilerde ya da kamusal alanlarda sergi düzenlemek, sanatçıların ve sergilenecek yapıtların seçimini yapmak, sergilerin

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 19

Yildiz Journal Of ART And Design

katalog yazılarını yazmak ve sergi bütçesini hesaplamak gibi oldukça geniĢ bir görev tanımı vardır. Zamanla sanatçıların küratörlere olan ihtiyacı nedeniyle küratör sanat dünyasında adeta bir otoriteye dönüĢmüĢtür. Sanatçının imzası kadar küratörün ismi de marka değeri taĢıyabilmektedir. Marka olabilen bir sanatçı dokunduğu her nesneyi sanat yapıtına dönüĢtürebilmekteyse ise, marka bir küratör de düzenlediği her sergiye seçkin ve güçlü bir imaj kazandırabilmektedir. Sonuç itibariyle “nesneler gerçekten dilsizdir ve konuĢabilmeleri sanatın hüneriyle değil, sanatın kurumları yoluyla gerçekleĢir ve diğer konuĢmalar gibi niyetleri ve sonuçları vardır” (Ferguson, 1992: 31). Bu sebep-sonuç iliĢkisinde sanat piyasasında son yıllarda oldukça ciddi yatırımlar olmuĢ, ülkemizde de ĠĢ Bankası, Akbank, Yapı Kredi Bankası, EczacıbaĢı, Koç gibi büyük kuruluĢlar sanatla yakın iliĢki içine girmiĢlerdir. ġirketlerin sanata yatırım yapmalarının sonucu olarak donanımlı ve ün yapmıĢ küratörlere ilgi artmıĢ, hatta Ģirketler kendi sanat departmanlarını kurarak küratör istihdam etmiĢlerdir. Bu bağlamda istedikleri sanatçıyı ve istedikleri yapıtları sergiye dâhil etme ya da sergiden çıkarma hakkına sahip olan küratörler sanatçı üzerinde baskıcı ve yönlendirici olabilmektedirler. “Sanatçının sanatını, sanat hayatını ve geleceğini yönetme konusunda yitirdiği bütün zihni yetiler ve iktidar, …bienal yönetiminde, yani büyük ölçüde küratörde yoğunlaĢır. “…Bütün dünyada bir avuç sanat seçkininden oluĢan bienal küratörleri, kültür endüstrisini yöneten „aristokrasi‟nin en güçlü, en otokrat kesimidir” (Artun, 2012: 127). Sergi, bienal, documenta gibi sanatsal etkinliklerin kavramsal çerçevesi, sanatçı ve yapıt seçimi gibi konularda son sözü söyleyen kiĢi olan küratör, güçlü bir manipülatör olarak kabul edilebilmektedir. Küresel sanat piyasasında gücü kabul edilmiĢ bir diğer önemli öğe eleĢtirmendir. EleĢtirmenin bakıĢ açısı ve fikirleri özneldir ve genel hükümler vermesi mümkün değildir. Ancak yine de ön yargılardan ve çevresel etkenlerden etkilenebilmektedir. Bu ön yargıların ve etkenlerin sanat dünyasında geliĢen karĢılıklı iliĢkiler sonucu sanat eleĢtirmenlerini etkilediği görülmektedir. Ancak eleĢtirmenlerin fikirleri bir küratörün ya da galericinin dikkatini çekebildiği ölçüde

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 20

Yildiz Journal Of ART And Design

sanatçı için anlam ifade etmektedir. Kapitalizmin her alanda belirginleĢmesiyle galeriler sanatın ticarileĢtiği alanlar haline gelerek galeri sahipleri ve sanat tacirleri gündem belirleme ve manipüle etme gücüne sahip önemli isimler olmuĢtur. Özellikle postmodern sanatın geliĢimiyle parasal bir döngünün yaĢandığı sanat piyasasından bahsedilmeye baĢlanmıĢtır. Bu piyasanın belirleyenleri “satıcılar, galeri sahipleri, küratörler, özel koleksiyoncular ve kurumsal alıcılardır. Örneğin; Ġngiltere‟deki Tate gibi önemli bir galeri sanatçının çalıĢmasını alır veya sergilerse, bu durumun o sanatçının diğer çalıĢmalarının piyasa değeri üzerinde olumlu bir etkisi olur” (Whitham ve Pooke, 2013: 260). Etkisi bu denli büyük olan galericiler tek baĢlarına piyasanın dengelerini değiĢtirebilmekte ve sanatçıların kariyeri üzerinde büyük ölçüde yönlendirici olabilmektedirler. Dünya çapında tanınan hatta yalnızca kendi ismiyle marka değeri yaratabilen bir galericinin desteğini alması bir sanatçı için -hele ki sanatçının bir ya da birkaç çalıĢması yüksek fiyata alıcı bulmuĢ ise- koleksiyonerler ya da izleyicilere sanatsal inandırıcılığı açısından yeterli bir referanstır. Zaten kaotik olan güncel sanat, metalaĢmanın etkisiyle daha da karmaĢıklaĢmıĢtır. Galerici dıĢında bu iĢin maddi kısmıyla yakından ilgili olan sanat taciri, sanatın ticaretini yapan, temsil ettiği sanatçıyı ticari anlamda destekleyen ve haklarını koruyan kiĢidir. Ürün pazarlayan her satıcı gibi tacir de ürününün reklamını yapmak ve müĢteri tabanının özelliklerini belirleyerek arztalep iliĢkisi geliĢtirmek gibi pazarlama teknikleri konusunda hünerli olmalıdır. Sanat piyasasında önemli bir konumda olan tacirlerin, estetik beğeni düzeylerinin çok yüksek olması da gerekmez, çünkü pazarlama becerileri çok daha önemlidir. Tacirlerin ilgilendikleri yapıtları yüksek fiyatlara satabilmesi, sanatçı açısından önemli bir referanstır. Çünkü bir sanatçının markalaĢmıĢ bir tacirle çalıĢması hem küratörün hem galericinin hem koleksiyoncunun dikkatini çekebilmesi açısından çok önemlidir. Üstelik sanatçının kariyeri boyunca yapacağı çalıĢmalar için de olumlu bir etkisi olacaktır. Tacir ve galerici sahip oldukları bu güçle sanatçıları istedikleri gibi manipüle edebilmektedir. Tacir, istediği sanatçıyla ilgilenirken, onu

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 21

Yildiz Journal Of ART And Design

galerici ya da koleksiyoncuya önerebilir, adına özel sergiler düzenleyebilir ve müĢteri profiline göre sanatçıyı yönlendirebilir. Çünkü “eser, tacir ya da koleksiyoncuya sorulacak kadar pahalı ise, muhtemelen buna süslü bir bahane uyduracaklardır” (Thompson, 2012: 87). Güncel Sanatta Manipülatif Yönelimler ve Görsel Retorik Figürlerin Kullanımı Herkesin evinde rahatlıkla bulunabilecek bir çaydanlığın, kirli tabakların, kirli iç çamaĢırların ya da bahçedeki hayvani atıkların sanat yapıtına dönüĢebileceğinin mümkün olduğu bir sanat ortamında; markası bilinen bir küratörün düzenlemesi, alanında uzman bir galerici ya da tacirin pazarlama gücü ve saygınlığı kabul edilmiĢ bir eleĢtirmenin görüĢleri bu nesneleri milyon dolarlara alıcı bulabilecek sanat yapıtları haline getirebilir. Bütün bunlar güncel sanatın olumlu-olumsuz tüm değerleri bütünleĢtirici majör etkisiyle mümkün olmaktadır. Bu bütünleĢtirici tavır, güncel sanatın geçici ve karmaĢık yapısıyla birleĢerek sanatsal çalıĢmaların içeriklerinin abartılmasına, anlamların çarpıtılmasına, piyasada para kazandırabilecek iĢlerin ön plana çıkarılmasına ve buna rağmen sürekli olarak sanatsal değerlerinin altlarının çizilerek ĢiĢirilmelerine neden olmaktadır. En iyi ihtimalle bir küratörün ya da galericinin dikkatini çekebilmeyi baĢaran sanatçı bir marka değeri haline gelebilmekte, sonrasında ise bu güvenle izleyiciyi daha rahat ikna edebilmektedir. Güncel sanata ait birçok çalıĢma, sanatsallıklarına yönelik varsayımlardan hareketle inandırıcılıkları sorgulanabilen bir yapıdadır ve böylelikle sanatçı için gerekçeler üretme ihtiyacı doğmaktadır. Bu ihtiyacı gidermek amacıyla kullanılan retorik ve manipülasyon, izleyiciyi sergi anına hazırlamak ve sanat dünyasında var olabilmek için kullanılan baĢarılı yöntemlerdir. Geleneksel sanatın dıĢında yer alabilecek çok sayıda güncel sanat çalıĢması retorik figürler yardımıyla bağlam dıĢına taĢınabilir ve bu sanatlı sapmayla izleyici anlam yaratma sürecinde özgür olduğuna inandırılabilir. Güncel sanat ortamında

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 22

Yildiz Journal Of ART And Design

bir nesne asla yalnızca bir “nesne” değildir. Sergilenmeye ve temsil edilmeye değer her nesne ya da eylem sanat camiası tarafından onay aldığı müddetçe “sanat”tır. Ġzleyicinin de buna inandırılması gerekir ve süreç içerisinde manipüle edilerek sanatlı sapmalara nasıl tepki verecekleri öğretilmiĢtir. Sanatçı izleyiciyi yapıtı belli açılardan görmeye ve bu açıdan bir tutum geliĢtirmeye yönlendirirken izleyici kitlenin duygularını, tutkularını, sahip oldukları kiĢisel özellikleri göz önünde bulundurmaktadır. Bu bakımdan sanatçıların, izleyicilerin hazır bulunuĢluk düzeylerini dikkate alarak sahip oldukları tutku ve eğilimleri harekete geçirebildikleri ve böylece mevcut kitleyi etki altına alabildikleri söylenebilir –ki bu da onların manipüle edici gücünü gösterir. Aynı zamanda izleyicinin bu süreçteki etkisi de azımsanamayacak kadar önemlidir; izleyici sanatçıyı harekete geçiren sanatçıyı yönlendiren ve onu manipülasyona güdüleyen temel etkendir. Bu bakımdan sanatçının manipülatör olarak sahip olduğu güce izleyicinin de sahip olduğu düĢünülebilir. Hatta bizzat sanatçının etkilendiği kaynak olarak asıl söz söyleyenin yani hatibin izleyici olduğu söylenebilir. Ġzleyici zihninde sanatçı olarak konumlanabilen sanatçılar için bu bir baĢarıdır ve sonrasında çok daha kolay manipüle edebilir. Ġzleyici onayı, sanatçının yeterliliğinin teminatıdır ve bu teminat sanatsal kariyeri boyunca ona kefil olabilmektedir. Henüz bir marka değeri yaratamamıĢ olan sanatçı ise izleyicinin dikkatini çekebilmek ve akılda kalıcılığı sağlayabilmek adına sınırlı bir zamana sahiptir. Bu nedenle son derece etkili biçimde dikkat çekebilmeyi baĢarmalıdır. Gerek çalıĢmasına seçtiği nesne, verdiği isim, gerek sunuĢ biçimi, yeteri kadar ilgi çekici olmalıdır. Sanatçı retorisyen olarak, seçtiği nesneleri dünyanın sıradanlığından kurtararak sanatın gizemli dünyasına terfi ettirebilecek Ģansı kullanabilirse sanat dünyası

kazandırabilmektedir. BaĢka bir deyiĢle birlikte kullanılabilen retorik ve manipülasyon, sanatsal iknayı ve kalıcılığı en iyi biçimde gerçekleĢtirebilen iki

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 23

Yildiz Journal Of ART And Design

yöntemdir. Retorik, iknayı sağlarken, manipülasyon bu varsayımların Ģüpheye yer bırakmayacak Ģekilde kalıcılığını mümkün kılmaktadır.

Sonuç VE Vargilar

Her sanat yapıtı, içinde bulunduğu coğrafyanın ve tarihselliğin izlerini taĢımaktadır ve sanatın geliĢiminde her sanat akımının bir sonraki akıma evrildiği görülmektedir. Bu bağlamda 1960‟lara kadar modern olarak kabul gören öncü ve yüce sanat 60‟lardan sonra günlük yaĢam nesneleri ve yaĢamsal pratiklerle iç içe olan postmodern sanata dönüĢmüĢtür. Bu dönüĢüm postmodern sanat alanına çok sayıda olasılık kazandırmıĢtır. Kavramsal sanatın verdiği yetkiye dayanarak postmodern sanatçılar hep daha yeni, daha özgün ifade biçimlerinin peĢinde olmuĢlardır. Bu ifade biçimleri giderek daha anlaĢılmaz bir hal almıĢ ve daha fazla kuramsal temele ihtiyaç duymuĢtur. Öte yandan bu metaforik gönderme yüklü ve muğlak alanda sanatçının kendini ispat etme ve sanat dünyasını ikna etme gibi sorumlulukları ortaya çıkmıĢtır. ĠĢlevsel nesnenin sanat nesnesine dönüĢümü sanatçıyı sanatın kendi iç dinamikleri dıĢında mekân, metin ya da felsefe gibi bağlamsal iliĢkilere ihtiyaç duyan bir manipülatöre dönüĢtürmüĢtür. Bunun yanı sıra geniĢ yetki alanına sahip küratör, fikirleriyle yönlendirici güce sahip eleĢtirmen ve sanatçıya sağladığı finansal destekle galerici/tacir de manipülatör olarak değerlendirilebilir. Yine de asıl manipülatörün sanatçı olduğu söylenebilir. Çünkü yapıtıyla izleyiciyi karĢı karĢıya getiren, kullandığı sanatsal ve çoğu kez sembolik dille düĢünmeye ve sorgulamaya davet eden ve sonuç ne olursa olsun varılacak sonucun büyük olasılıkla “sanat nesnesi” olacağı yönündeki kabule güdüleyecek kiĢi öncelikle sanatçıdır. Elbette sanatçının tüm bu yönlendirme gereksinimlerinde içinde bulunduğu koĢulların büyük etkisi vardır. Günümüzün görsel kültüründe “söz” ya da “söylev” değil, “resim” ya da “imaj” daha önemlidir çünkü nispeten daha kalıcıdır. Çevremizi kuĢatan görüntülerin yeni bir görsel bilinç oluĢturması, tasarım ve tasarlanan ürünün pazarlanmasını kolaylaĢtıracak bir alan ortaya çıkarmıĢtır. Bu

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 24

Yildiz Journal Of ART And Design

bakımdan sanatçı da bir tasarımcı olarak düĢünüldüğünde sanatının gücünü ve değerini kanıtlamak için görsel retorik gibi teknikler kullanması ĢaĢırtıcı değildir. Sanatçının

düzenleyicisi olduğu fikrinden hareketle bir hatip olarak yaratacağı “gerçek sanatçı” imajı izleyiciyi ve sanat dünyasını yapıtı görme ve sorgulama aĢamalarında yönlendirici güce sahip olduğu görülmektedir. Bu noktada izleyicinin anlam yaratma sürecinde özgür olmadığına dair bir yanılgı oluĢmamalıdır. Elbette bu süreçte izleyici özgürdür. Yapıt - izleyici iliĢkisinde sanatçının rolü, seçtiği nesnelerle ya da kavramlarla izleyici algısını belli noktalarda buluĢturmaktır ve bu anda esas yaratıcı edim izleyici tarafından tamamlanır. Bu nedenle sanatçının izleyici üzerindeki yönlendirici etkisi kadar izleyicinin de sanatçı üzerinde etkisi büyüktür. Çünkü izleyici, sanatçının tüm sorularının orijinidir ve bu açıdan izleyicinin de sanat dünyasındaki manipülatörlüğünden bahsedilebilir. Ġzleyicilerin algısı ve kültürel özellikleri anlaĢılabilirlik noktasında sanatçı için temel kaynaktır. Sanatçı, izleyici ve yapıt arasındaki kültürel kodların birbirleriyle örtüĢmesi bizzat sanatçının sorumluluğundadır. Bu bakımdan sanatçının izleyiciyi ve sanat dünyasını güdülemeyi amaçlayan bir manipülatör olduğu, aynı zamanda izleyicinin de sanatçının beslendiği önemli bir kaynak olarak sanatçıyı yönlendirdiği ve aralarındaki

değerlendirilmesini mümkün kıldığı söylenebilir. Güncel sanatın anlaĢılması güç ve biraz da oksimoron durumu anlam üretimi, yargılama, sorgulama, ikna etme ve meĢru kılma süreçlerinde manipülatif yönelimlerin ve görsel retorik tekniklerin bilinçli olarak ya da olmayarak kullanılmasını mümkün hale getirmektedir.

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 25

Kaynakça

AKAY, A. ve ZEYTĠNOĞLU, E. (1998). Kavramın Sınırlarında. Ġstanbul: Bağlam Yayıncılık. ARISTOTELES, (2013). Retorik. Çev. Mehmet H. Doğan, Ġstanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık. ARTUN, A. (2012). Çağdaş Sanatın Örgütlenmesi. Ġstanbul: ĠletiĢim Yayıncılık. BARNARD, M. (2010). Sanat, Tasarım ve Görsel Kültür. Çev. Güliz korkmaz, Ankara: Ütopya Yayınevi. BARTHES, R. (2011). Çağdaş Söylenler. Çev. Tahsin Yücel, Ġstanbul: Metis Yayınları. BAUDRILLARD, J. (2010). Sanat Komplosu. Çev. Elçin Gen ve IĢık Ergüden, Ġstanbul: ĠletiĢim Yayınları. BAYKAM, B., FERGUSON, B. and FOU, M. (1992). Bilgi Olarak Sanat. Olgu Olarak Sanatçı. Yeni Ontoloji. Ġstanbul: a+A Plastik Sanatlar Derneği Yayınları. BURGER, P. (2004). Avangard Kuramı. Çev. Erol Özbek, Ġstanbul: ĠletiĢim Yayınları. BYERS, B. L. (2009). Enacting Ethos Online: Using Classical Rhetoric to Analyze Visual Web Design. YayınlanmamıĢ Doktora Tezi, Iowa State University, Ames. CEVĠZCĠ, A. (2012). Felsefe Sözlüğü. Ġstanbul: Say Yayınları. DANTO, A. C. (2012). Sıradan Olanın Başkalaşımı. Çev. Esin BerktaĢ ve Özge Ejder, Ġstanbul: Ayrıntı Yayınları.

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 26

Yildiz Journal Of ART And Design

DURGEE, J. F. (2003). Visual Rhetoric in New Product Design. Advances in Consumer Research, 30, 367-372. EKER, M. ve ASLAN, H. (2010). Görsel Kültür ve Medya Okuryazarlığı. Milli Eğitim Dergisi, sayı:187, s252 EKER, M., AYDOĞDU, L. ve AVCI, B. E. (2013). Sanat Tasarım ve Manipülasyon. 21-23 Kasım 2013. Sakarya Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi 1. Uluslararası Sanat Sempozyumu Bildiri Kitabı, Sakarya. EROĞLU, Ö. (2014). Sanatın Yeniden İnşası. Ġstanbul: Tekhne Yayınları. FEATHERSTONE, M. (2005). Postmodernizm ve Tüketim Kültürü. Çev. Mehmet Küçük, Ġstanbul: Ayrıntı Yayınları. KĠREÇCĠ, A. N. (2009). Estetik Ürünler Ve Görsel Retorik Kuramları Açısından Dergi Reklamlarının Değerlendirilmesi. YayınlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ġstanbul. KUSPIT, D. (2010). Sanatın Sonu. Ġstanbul: Metis Yayınları. McGEE, M. C. and LYNE, J. L. (1987). Bilgi İddialarını Retorik Açıdan Ele Almanın Bazı Unsurları, Retorik, Hermeneutik ve Sosyal Bilimler İnsan Bilimlerinde Retoriğe Dönüş İçinden. Çev. ve Der. Hüsamettin Arslan, Ġstanbul: Paradigma Yayınları. McQUARRIE, E. W. and MICK, D. G. (1999). Visual Rhetoric in Advertising: Text-Interpretive, Experimental and Reader-Response Analyses. The Journal of Consumer Research, 26, 37-54. ___________________________________________, (1996). Figures of Rhetoric in Advertising Language. The Journal of Consumer Research, 22(4), 424438.

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 27

Yildiz Journal Of ART And Design

MEYER, M. (2009). Retorik. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları. SCHILLER, H. (1993). Zihin Yönlendirenler. Ġstanbul: Pınar Yayınları. STEYERL, H. (2012). Sanatın Politikası: Çağdaş Sanat Ve Post-Demokrasiye Geçiş. ÇağdaĢ Sanat Nedir? içinden, Ed. Ali Artun, Nursu Örge, Ġstanbul: ĠletiĢim Yayınları. THOMPSON, D. (2012). Sanat Mezat. Çev. Ali Artun, Ġstanbul: ĠletiĢim Yayınları. TOMLINSON, J. (1999). Kültürel Emperyalizm. Çev. Emrehan Zeybekoğlu, Ġstanbul: Ayrıntı Yayınları. WHITHAM, G. and POOKE, G. (2013). Çağdaş Sanatı Anlamak. Çev. Tufan Göbekçin, Ġstanbul: Optimist Yayınları. WARD, G. (2010). Postmodernizmi Anlamak. Çev. Tufan Göbekçin, Ġstanbul: Optimist Yayınları. ZERZAN, J. (2000). Gelecekteki İlkel. Çev. Cemal Atila. Ġstanbul: Kaos Yayınları. ZIZEK, S. (2011). İdeolojinin Yüksek Nesnesi. Ġstanbul: Metis Yayıncılık.

D. KARAKAġ TABAK, A. TOMAK, GÜNCEL SANAT PRATĠKLERĠNDE GÖRSEL RETORĠK VE MANĠPÜLATĠF YÖNTEMLER 28

Share and Cite